Рецензија
- Најтрагичното во „Излез 8“ не е тоа што ликот е изгубен на патот кон излезот, кон дома. Туку тоа што главниот лик како да не знае што по излезот? Што се случува во светот откако ќе се спасиме од лавиринтот? Што нѐ очекува дома? Каде е дома, дали човек припаѓа некому и некаде или е само шраф во машината на системот?
Јапонскиот филм „Излез 8“ („Exit 8“, 2025 година) е дело на режисерот Генки Кавамура и сценаристот Кентаро Хирасе. Филмот е минималистичко ремек-дело што ја обележи 2025 година. Можеби нема да ја добие популарноста на фестивалските популарни уметнички филмови, но ќе остане запечатен во лавиринтите на свеста кај вистинските филмофили и љубители на аскетската филмска естетика.
Ова филмско остварување е инспирирано од истоимената видеоигра на јапонскиот автор Котаке Кееате.
Главниот лик во филмот е млад човек што се бори да го пронајде излезот од бесконечниот лавиринт на ходникот во една подземна метро-станица. На дејствието му претходи краток и меланхоличен телефонски разговор со бивша девојка, која е ставена на крстопат – дали да го роди или абортира бебето што е зачнато пред да ја раскинат врската? Во рамнодушноста на зборовите, студенилото на емоцијата од примената новост, разговорот се прекинува. Наеднаш снемува сигнал и тука почнува надреалното патешествие низ подземните ходници на градското метро.
Овој модерен Орфеј како да почнува да талка по ходниците на пеколот за да ја спаси својата изгубена љубов, Евридика. Орфеј треба да исполни само еден завет: а тоа е – никогаш да не се сврти назад за да ја види сенката на љубената. Во тој момент таа би останала вечно во Адот. Но современиот пат за излез од подземниот Ад е пострашен од митот и од бајките. Патот на пеколот е поплочен со луксузни плочки… Современиот човек се мачи, се грчи во агонија низ ходниците, чекалниците, подземните премини на мегаполисите како да се наоѓа во некое чистилиште. Но тоа чистилиште повеќе личи на пеколот. „Дали е ова веќе пеколот?“ – прашува главниот лик.
Човекот, живеејќи по ритамот и рутината на модерниот свет, станува навиена кукла што оди и се врти низ определената патека сѐ додека трае динамиката на механизмот. После тоа, тој останува искористена стока. Пропаѓа.
Подземниот премин овде не е само физички простор – тој е ментална состојба.
Просторот во филмот е совршено чист, стерилен и повторувачки. Лажна слика за совршенството на цивилизацијата. Сите услови за егзистенцијата во модерниот свет се исполнети, само личноста се губи во математичката пресметка во која човекот е помножен со нула. Контрастот помеѓу совршената чистота на метро-станицата и внатрешната мака на човекот создава чудовишна претстава! Идентитетот е сведен на рекламен број, а животот е како ЕПП-рекламирање и осветлените билборди и плакати се единствената достапна естетика од урбаното опкружување. Идеолошките банери од минатото се заменети со иконите на олигархиските индустриски реклами. Не случајно е одбран бројот 8 за симбол на главниот излез, број што симболизира бесконечно повторување. Мора да се поминат сите излези за да се стигне до главниот осми излез. Нема прескокнување на зададениот пат.
Главниот лик е исто така безимен анонимен кафкијански карактер без идентитет. Нема биографија, но тој постои. Тој е алатка во системот. Кодирана единка што треба да премине од точката А до точката Б. За момент додека трае дејствието забораваме каде се беше упатил овој човек. Каде оди? Од каде дошол? Која е смислата на неговото постоење?
Овој факт дополнително создава морничаво чувство дека ние во приказната не гледаме конкретен човек, ниту херој што треба да се спаси, туку архетип на современиот поединец.
Таква е судбината на модерниот човек во урбаната цивилизација: се движи брзо напред, но не напредува. Од почетокот предодреден да биде губитник во борбата со системот. Технолошката еволуција не е во согласност со човечкиот напредок. Секој чекор изгледа ист како претходниот. Како Ничеанската филозофија на проклетото повторување. Индивидуата е затворена во ужасите на историската објективизација. Во тој контекст, „Излез 8“ станува приказна за секојдневието, кое се повторува до бесвест, и луѓе што стануваат кукли на рутината.
Најинтересниот елемент во експериментот е правилото: ако е нешто чудно, ако ја согледаш аномалијата, мораш да се вратиш назад. И повторно да го бараш патот, како што Сизиф го бутка каменот по угорниците на планината. Ако главниот лик во „Одисеја 2001“ на Стенли Кјубрик, по увидената фатална аномалија на компјутерот Хал (која го чинеше екипажот трагична смрт), не се врати назад на земјата, туку ја продолжи одисејата во бесконечноста, овдешниот лик во апсурдната одисеја – мора постојано да се враќа назад и да го започнува повторно патувањето.
А патувањето е кошмарно. Тука совеста проектира сеништа.
Главниот лик среќава еден секојдневен човек, кој сигурно работи во една од милионите фирми, канцеларии, дотеран во кошула, со актовка во рацете, како бесконечно кружи по лавиринтот проколнат секогаш да се враќа на истото место од каде што го почнал движењето. Лицето на тој човек е фиксирано во некоја чудна вештачка насмевка слична на оние изрази на лицето кога од куртоазија сакаме да изгледаме фини во социјалниот живот. На почетокот средбите со човекот се кошмарни и затегнати како во хорор-филм. Очекуваме да се случи најлошото и ова „чудовиште“ во современ костим да ја започне трагедијата на драмата. Но трагедијата не може да се случи. Затоа што нема драма. Овој лик е излезен од матрицата и само се врти талкајќи како изгубен сателит околу некое небесно тело. Тоа што не може да се реализира трагичното го прави дејствието во овој филм уште поморничаво. „Нема пострашно нешто од реалното страшно“ – напиша еднаш Едгар Алан По. Тоа „ненормално“ потсетува на нормалното, на стварноста и на човечкиот мравјалник во кој се одвива некаков бесмислен ритуал на секојдневната бескорисност. Зарем не ни е познато ова движење на луѓе што одамна станаа зависници на „нормалното“, луѓе заглавени како играчки во лавиринтот на потрошувачката матрица?!
Во свет каде што сè е повторливо и однапред дефинирано, се спасува само оној што ги забележува грешките.
Осмиот излез е спас од убиствената рутина на модерниот свет, портал кон спасението.
Можеби тој портал и не значи вистински излез од лавиринтот, од космичката матрица, туку прифаќање на лавиринтот како неизбежна состојба на човечкото страдање?
Ликот на детето што наеднаш од никаде некаде се појавува во филмот е клучен за некаков излез и за спас од кошмарот. Детската интуиција и необременетост од зависноста со светот го прават овој лик водич низ замрсените патеки на метро-станицата во која се изгубени излезите.
Најтрагичното во „Излез 8“ не е тоа што ликот е изгубен на патот кон излезот, кон дома.
Туку тоа што главниот лик како да не знае што по излезот? Што се случува во светот откако ќе се спасиме од лавиринтот? Што нѐ очекува дома? Каде е дома, дали човек припаѓа некому и некаде или е само шраф во машината на системот?
Во тие бесконечни ходници нема паника, нема вресок, нема драматичен распад. Сѐ е мирно. Под контрола. Речиси нормално. И токму тука лежи трагедијата: човекот може да се навикне на овој подмолен затвор, човек може да почне да го прифаќа ова бесмислено и бесконечно повторување како живот, може да престане да се прашува дали воопшто некогаш имало излез?
Аномалиите не се таму за да го исплашат. Изместувањето на реалноста и дефектите во формите се последните остатоци од вистината. Целта е да се излезе од копи-пејст матрицата. Низ овие пукнатини во стварната слика, грешките стануваат патоказ, но за да ги види, човек мора да остане буден. А будноста е болна. Затоа и најтрагичното не е кога ќе погреши, туку кога ќе престане да забележува. Во еден момент, ходникот не е веќе затвор. Тој станува навика. Ритам. И тогаш излезот, дури и да постои – веќе не е цел. Во современата трагедија човек се приспособува на бесмислата.
Во животот секогаш монотонијата на движењето трае до моментот кога треба да се случи избор. Треба да се избере. Доаѓаш до раскрсница. Дали човекот навистина има избор – или изборот е само привид? На површина, филмот ти дава чувство на контрола: ако видиш аномалија – врати се, почни од почеток, ако не – продолжи кон излезот.
Изгледа како јасен систем. Како логика. Како слобода во изборот. Но тука почнува агонијата.
За да избереш правилно, мораш да бидеш сигурен што е тоа „нормално“. Тоа значи: изборот постои, но основата на изборот е нестабилна и тогаш престануваш да веруваш во поредокот на нештото. Ходникот се претвора во „Соларис“, кој зрачи со својата невидлива моќ и ги открива најскриените мигови од животот. Ископува сѐ на површина и разнишаниот човек или се раѓа повторно соочувајќи се со гревовите и совеста или станува паузирана точка во просторот. Небитие. Може да се направи добра аналогија со „Тунелот“ на еден друг јапонски мајстор на филмот Акира Куросава, кој во филмот „Соништа“ наслика еден сличен премин од кој излезот беше речиси невозможен и во кој совеста го распарчи главниот патник.
Човекот станува сѐ, но не и сигурен патник – херој што ита кон излезот, туку некој што вечно проверува дали греши. Не е страшно што човек може да ги згреши знаковите на судбината. Страшно е што исправен или скршен пред излезот, тој никогаш не може да биде сигурен дека не ги згрешил.
Дали навистина постои излез?
Никола Пијанманов, ликовен уметник
