- Што ѝ кажуваат на Украина триесетте години од Македонија во чекалницата на ЕУ за нејзината сопствена иднина
Осми септември 1991 година. Само неколку недели пред овој датум, украинскиот парламент го усвои Законот за прогласување независност на Украина, а во поранешната „втора република“ на Советскиот Сојуз подготовките за референдумот од 1 декември веќе беа во тек. Во меѓувреме, во друга поранешна република – овој пат југословенска – Македонија, референдум се одржува токму на тој 8 септември, иако со малку поинаква формулација од украинската: „Дали поддржувате независна Република Македонија со право да влезе во иден сојуз на суверените држави на Југославија?“
Парадоксот на гласањето е во тоа што, наспроти заднината на војната на Србија со Хрватска, лидерите на Македонија совршено добро знаат дека нема да има никаква унија на суверени држави – но, сепак, го уверуваат општеството. Украина, од друга страна, чии жители гласаа за независност без никакви синдикати, ќе го стори спротивното: неколку недели по 1 декември ќе се приклучи на брзо составената Заедница на независни држави – како директно од македонското гласачко ливче. Но парадоксите не завршуваат тука.
Неколку дена по гласањето во Македонија, ќе го коментирам токму во споредба со украинскиот суверенитет. „Независноста на Македонија може да се спореди само со претстојната независност на Украина, што исто така сериозно го менува балансот на силите, но во друг дел од континентот. Отцепувањето на Словенија, слободата на Хрватска – што дури доведе и до вистинска војна – е внатрешно југословенско прашање… Но, појавата на македонска држава, згора на тоа таква што се наоѓа само на дел од територијата на тој народ, е способна да шокира многумина…“
Неколку дена подоцна ќе се сретнам со потпретседателот на новата македонска влада, познатиот научник Блаже Ристовски. Академикот, кој за првпат присуствува на голема меѓународна конференција, штотуку беше во Софија и се сретна во бугарската престолнина со претседателот Жељу Желев. Ристовски признава дека Бугарите одбиваат да ги признаат Македонците како нација, но сепак се подготвени да соработуваат со државата и се надева дека ќе постигне сличен резултат со Грција. „На крајот на краиштата, тоа е македонска држава“, ми вели Ристовски.
За читателот што ќе наиде на моите извештаи за Македонија од 1991 година, самото нејзино постоење е егзотичен куриозитет. Денес ова може да предизвика изненадување, бидејќи таа беше „само“ една од републиките на социјалистичка Југославија. Не – не само. Бугарските комунисти, кои беа главни партнери и пријатели на нивните советски покровители, го негираат самиот факт за постоењето на македонски народ, јазик и идентитет. Главен идеолог на борбата против „македонизмот“ е член на Политбирото на Централниот комитет на Бугарската комунистичка партија, старата комунистка Цола Драгојчева, која исто така го води Друштвото за советско-бугарско пријателство. И така, во Советскиот Сојуз, луѓето се обидуваат речиси целосно да избегнат споменување на Македонија и Македонците. Јас сум, можеби, еден од првите украински новинари што ја посетија републиката дури и пред да прогласи независност, што се запознаа со локални новинари и политичари и што можеа да коментираат барем нешто. Но, да се замисли каков би бил притисокот на соседите врз Македонија во следните 35 години од нејзината независност, тогаш беше навистина тешко.
Грција ќе бара промена на националните симболи, а подоцна и на самото име – така што земјата ќе стане Република Северна Македонија. Албанија и Косово ќе ги поддржат албанските политички партии и ќе генерираат кризи меѓу етничките Македонци и Албанци, сè до кратка етничка војна; тие го прават ова и во повоениот период, при што албанските политички елити поддржуваат одредени албански лидери во Северна Македонија, а косовските ги поддржуваат нивните жестоки соперници. Србија ќе го искористи црковното прашање. Српската православна црква – од која Македонската православна црква се одвои уште во комунистичкото време, оправдувајќи го тоа со фактот дека Охридската архиепископија е постара од нејзината српска „мајка“ – по падот на комунизмот во Југославија ќе создаде паралелна институција; а подоцна српскиот патријарх, сепак, ќе им додели на Македонците свој томос – што ќе предизвика нов конфликт меѓу двете цркви и вселенскиот патријарх.
И тогаш, токму кога се чинеше дека сите главни конфликти се решени, иднината на Северна Македонија ја презедоа бугарските браќа, кои решија да ја искористат европската интеграција на соседната земја за да ги променат нејзината историска меморија и идентитет – од Уставот до учебниците. Во одредени аспекти ова личи на украинско-полските спорови, само обратно. Во Варшава, да речеме, ги обвинуваат лидерите на ООН за соработка со Рајхот и ветуваат дека со Бандера Украина нема да влезе во Европа. А во Софија бараат Северна Македонија да не ја нарекува бугарската окупација на територијата на која сега се наоѓа земјата окупација – иако Бугарија го зазеде овој дел од Кралството Југославија токму затоа што беше сојузник на Рајхот. Македонците одбиваат, бидејќи антифашистичката борба е еден од темелите на нивниот современ идентитет, поврзан со самото прогласување на државност во рамките на Титова Југославија. А, од друга страна, сојузот на Германија и Бугарија е историски факт. И ако некој не ја нарече окупацијата окупација, ќе биде тешко да се објасни како се случил холокаустот на територијата на С. Македонија и како речиси сите локални Евреи загинале – иако Евреите од самата Бугарија не им биле предадени на нацистите од страна на владата, под притисок од јавноста.
Но, поентата не е кој кого поддржувал во Втората светска војна; туку вистинската криза на Европската Унија. Идејата за обединета Европа е токму сите поранешни историски несогласувања да се испитаат во рамките на ЕУ – бидејќи таа е единствениот инструмент способен да спречи војни на континент што некогаш бил пропаднат. Сепак, резултатот е дека земјите што успеале да се приклучат кон Европската Унија почнуваат да им ги диктираат на земјите кандидатки членовите од нивниот устав, па дури и страниците од нивните учебници по историја. И ЕУ застанува на страната на своите членки, иако нивните барања немаат никаква врска со критериумите за пристапување.
С. Македонија е заглавена на вратата на ЕУ со децении не затоа што не успева да спроведе реформи, туку затоа што нема да се согласи со бугарската уцена поддржана од Европа. И мнозинството граѓани на земјата од македонско потекло ја поддржуваат позицијата на нивната влада, бидејќи ја сметаат за достоинствена. Но, покрај достоинството, постои и практика. Младите Македонци немаат желба да чекаат со години; тие добиваат бугарски пасоши (не сте заборавиле – Бугарија ги смета за Бугари) и ја напуштаат земјата. Не за Бугарија, секако (што е Бугарија за нив?) – за Германија.
А младите граѓани на С. Македонија од албанско потекло немаат право на бугарски пасош и, засега, остануваат дома. Ете го портретот на демографската катастрофа на еден мал народ.
Кога Софија првпат почна да ги диктира своите барања, се надевав дека Брисел ќе сфати колку е опасна уцената од историјата. Но тоа не се случи. А сега се подготвувам да гледам како ќе се одвива европската интеграција на Украина токму по македонското сценарио. Бидејќи веќе можам да видам како дел од полската политичка класа не може да одолее на искушението – а како да им објасниме на нашите соседи дека ова сценарио е опасно пред сè за нив самите, не знам.
Но, се разбира, не станува збор само за Полјаците. Претензии против нас подоцна ќе изнесат практично сите: некои затоа што ќе дејствуваат во сојуз со Русите; некои затоа што ќе видат колку прекрасно се поигрува со електоратот заштитата на малцинските права и историските барања; некои едноставно затоа што се будали.
Заклучокот од сето ова е едноставен и горчлив: никогаш нема да станеме членки на ЕУ освен ако не ја промениме Европа веднаш. Освен ако не можеме да докажеме дека токму оние земји што ги кршат критериумите мора да бидат казнети, дури и ако тие земји веќе се во ЕУ. Дека не може да се уценува со историјата. Дека на уценувачите мора да им се скратат европските средства и дека мора да се бараат начини да им се одземе правото на глас, барем по прашањата за нашата интеграција.
Едноставно, должни сме да го сториме тоа. И за наше добро. И за доброто на Македонците.
Авторот е колумнист на „Радио Либерти“ и е редовен автор на аналитички статии на политички и историски теми во украински публикации. Член на „ПЕН Украина“ и добитник на наградата „Шевченко“ за 2023 година за новинарски статии
Автор: Виталиј Портников
