Дојранско Езеро – метафора за иднината на Македонија

„ЃАВАТО“ НЕ ГО СПАСУВА САМО ЕЗЕРОТО ТУКУ И ЈА ПОТСЕТУВА МАКЕДОНИЈА ДЕКА ВОДАТА Е НАЈГОЛЕМОТО НАЦИОНАЛНО БОГАТСТВО

• Дојранско Езеро повторно добива вода, добива живот, добива век. Македонија веќе научи да го чува. Знае што значи вода. Во век во кој нафтата веќе не е единственото стратешко богатство, водата станува прашање на суверенитет, економија и национална безбедност. Земја што знае да ги зачува своите езера, реки и извори, не го чува само природното наследство, таа ја чува и сопствената иднина. „Ѓавато“ денес не е само пумпна станица. Тоа е потсетник дека најголеми државни инвестиции не се оние што најгласно се отвораат, туку оние што секојдневно и упорно го одржуваат животот

Дваесет часа беа потребни повторно да се наполнат цевководите на хидросистемот „Ѓавато“ откако шест месеци мируваше. Но зад тие дваесет часа се крие приказна што трае повеќе од две децении – приказна за едно езеро што неколкупати било на работ на исчезнување, за држава што сфатила дека природата не може да се остави сама на себе и за една инфраструктура што денес буквално го одржува животот на Дојранско Езеро.

Протече вода, донесе живот

Повторното пуштање во функција на системот доаѓа во вистински момент. Август и септември отсекогаш биле најтешки месеци за најмалото природно езеро во Македонија. Високите температури, силното испарување и речиси целосниот недостиг од врнежи секоја година му одземаат милиони кубни метри вода. Во моментот нивото на Дојранско Езеро изнесува 145,26 метри надморска височина, што е речиси еден метар под договорениот минимум од 146,13 метри. Во езерото моментално се испуштаат околу 200 литри вода во секунда, а надлежните најавуваат дополнително зголемување на дотурот во наредните денови. Но ова не е само информација за водостој. Ова е приказна за тоа како една инженерска интервенција стана услов за опстанок на цел еден екосистем.

Од еколошка катастрофа до инженерски зафат што покажа дека знаеме и умееме

Постарите жители на Дојран добро паметат како изгледаше езерото кон крајот на 1990-тите години. Водата се повлече стотици метри од брегот. Рибарските чамци остануваа на суво, традиционалниот риболов исчезнуваше, туристичката сезона пропаѓаше, а научниците предупредуваа дека езерото може да стане уште една балканска еколошка трагедија. Тогаш државата започна еден од најамбициозните водостопански проекти во независна Македонија. Во 2002 година беше изграден хидросистемот „Спас за Дојранско Езеро“, попознат како „Ѓавато“. Системот се состои од десет бунари кај Ѓавато, повеќе од 20 километри цевковод, препумпни станици, канали и акумулацијата Паљурци, преку кои водата се пренесува до езерото. Проектираниот капацитет достигнува до 1.000 литри вода во секунда. Токму благодарение на овој систем, Дојран постепено почна повторно да се полни.

Кога системот ќе запре – езерото веднаш го чувствува тоа

Последните години покажаа колку е кревка рамнотежата. Поради дефектите, високите трошоци за електрична енергија и недоволното одржување, системот неколкупати беше надвор од функција. Во одредени периоди работеа само неколку пумпи, а потоа и тие престанаа. Последиците веднаш беа видливи. Според податоците на Министерството за животна средина, исклучувањето на пумпите во 2022 година веќе истата година придонело средногодишното ниво на езерото да се намали за околу 14 сантиметри. По речиси три години застој, системот повторно беше активиран во ноември 2024 година. Тоа уште еднаш покажа дека денешниот Дојран повеќе не зависи само од дождовите. Тој зависи од тоа дали ќе работат пумпите.

Климатските промени имаат свое влијание

Она што пред дваесет години беше дополнителна мерка, денес станува неопходност. Балканот е меѓу европските региони што најбрзо се затоплуваат. Подолги сушни периоди, сè помалку снег на планините и екстремни летни температури значат дека природното обновување на езерата станува сè потешко. Дојран прв го чувствува тоа. Плиткото езеро има релативно мала длабочина, што го прави особено чувствително на испарување. Секоја жешка сезона му одзема огромни количества вода. Затоа денес „Ѓавато“ не е само водостопански проект. Тој е климатска адаптација.

Акумулацијата Паљурци алка без која нема функционирање на системот

Во јавноста најчесто се зборува за бунарите кај Ѓавато, но еднакво е важна и акумулацијата Паљурци. Токму преку неа се регулира дел од системот, а последните санации на вентилите овозможија повторно стабилно функционирање на целиот воден пат. Во меѓувреме се разгледуваат и идеи дел од електричната енергија потребна за работа на системот да се обезбедува преку пловечки фотоволтаични централи поставени на акумулацијата, што би ги намалило трошоците за пумпање и би обезбедило поголема одржливост.

Најважната порака од приказната за Дојран не се однесува само на езерото

За многумина Дојран значи плажа, риба и летен одмор. Но за научниците тоа е редок екосистем со специфична биолошка разновидност. За рибарите – вековна традиција. За локалната економија – главен извор на приходи. За државата – пример како една природна вредност може да се зачува само ако постои континуирана грижа. Ниту еден систем не може сам да го спаси езерото ако не се следат водостојот, квалитетот на водата, загадувањето и климатските промени. Можеби најважната порака од приказната за Дојран не се однесува само на ова езеро. Туку на целата држава. Македонија располага со природни езера, стотици извори, планински водотеци, акумулации и огромен хидропотенцијал, кој со децении често се земаше здраво за готово. Во време кога Европа веќе зборува за водна безбедност, а климатските промени стануваат најголемиот природен предизвик, водата полека се претвора во највредниот ресурс на секоја држава. Она што денес изгледа како локален проблем во Дојран, утре може да стане национално прашање. Затоа приказната за „Ѓавато“ не треба да заврши со веста дека повторно се пуштени пумпите. Таа треба да стане почеток на една многу поширока државна политика – политика во која ќе се инвестира во секој хидросистем, во секоја акумулација, во секој извор и во секоја капка вода. Бидејќи државите што ќе умеат да ги сочуваат своите водни ресурси, во иднина нема да располагаат само со природно богатство туку ќе располагаат со еден од највредните стратешки ресурси на 21 век. И токму затоа, спасот на Дојранско Езеро не е само победа за едно езеро. Тој е потсетник дека Македонија мора да почне да ја чува водата како национално богатство – не затоа што денес ја нема доволно, туку затоа што утре ќе вреди повеќе од кога било. Н.М.

УРЕДНИЧКИ ОСВРТ: ВОДАТА ЌЕ ЈА ОДРЕДУВА ИДНИНАТА НА ДРЖАВИТЕ

Погледот кон македонските езера е мотив за една национална визија

• Денес Дојран повторно добива вода. Утре можеби ќе треба да спасуваме некое друго езеро, некоја река или некоја акумулација. Но за евентуален нареден пат, да дејствуваме проактивно! Да ја градиме иднината врз она што отсекогаш сме го имале. Бидејќи државите не се препознаваат само по богатството што го поседуваат туку и по мудроста со која знаат да го зачуваат. А во XXI век малку богатства ќе бидат повредни од водата. И токму затоа грижата за македонските езера, реки и хидросистеми не треба да биде тема само за екологистите или инженерите. Таа се вградува во долгорочна државна стратегија, национален консензус и обврска кон генерациите што доаѓаат. Само така природното богатство нема да остане само наследство од минатото, туку ќе стане темел на идната безбедност, развој и суверенитет на Македонија

Ако постои нешто што Македонија никогаш не смеела да го земе здраво за готово, тоа е водата. Со повеќе од три илјади извори, десетици природни и вештачки акумулации, три природни езера и една од најгустите речни мрежи на Балканот, земјата со децении живее со убедувањето дека водата е неисцрпен ресурс. Но климатските промени, долгите сушни периоди и сè поголемите геополитички притисоци покажуваат дека тоа време завршува. Водата веќе не е само природен дар. Таа станува ресурс што ќе ги определува економската стабилност, енергетската безбедност и политичката тежина на државите.
Токму затоа повторното активирање на хидросистемот „Ѓавато“, преку кој повторно се дополнува Дојранско Езеро, не треба да се гледа како обична техничка вест. Тоа е потсетник дека Македонија веќе одамна живее во нова ера – ера во која природните екосистеми не можат да опстанат без внимателно управување. Историјата на Дојран е можеби најдобриот пример за тоа. Само пред дваесетина години езерото беше симбол на една од најголемите еколошки кризи во државата. Поради повеќегодишните суши, прекумерното користење на водите во сливот и климатските промени, нивото драматично опадна. Илјадници квадратни метри езерско дно останаа суви, рибниот фонд беше сериозно загрозен, а традиционалниот дојрански риболов, кој со векови претставувал културно наследство, беше доведен во прашање. Тогаш државата донесе една од најзначајните инженерски одлуки во современото водостопанство – изградбата на хидросистемот „Ѓавато“. Со систем од бунари, пумпни станици, акумулацијата Паљурци и повеќе од дваесет километри цевковод, започна контролирано дополнување на езерото. Денес речиси никој не го оспорува фактот дека без тој систем, Дојран веројатно ќе изгледаше сосема поинаку. Но приказната не завршува тука. Хидролозите со години предупредуваат дека техничките решенија не смеат да бидат замена за долгорочна водна политика. Поранешни директори на водостопанските претпријатија често потенцираат дека Македонија традиционално реагира дури кога ќе се појави проблем. Наместо превентивно планирање, инвестициите најчесто следуваат по криза. Истото тоа се случуваше и со „Ѓавато“, кој во изминатите години неколкупати беше исклучуван поради финансиски и технички причини, оставајќи го езерото повторно изложено на природните екстреми. Екологистите, пак, потсетуваат дека водниот баланс не се одржува само со пумпи. Потребни се заштита на сливните подрачја, контрола на загадувањето, пошумување, рационално користење на подземните води и внимателно управување со целиот екосистем. Во спротивно, секое инженерско решение останува само привремена интервенција.

Слични дилеми денес постојат и кај другите две природни езера. Преспанско Езеро веќе со децении губи вода. Научните анализи покажуваат дека причините се сложени – комбинација од климатски промени, намалени врнежи, интензивно наводнување и променет режим на подземните води. Намалувањето на нивото не претставува само локален проблем. Преспа е меѓународен екосистем што го делат Македонија, Албанија и Грција, што значи дека секое решение мора да биде резултат на регионална соработка.
Охридско Езеро, иако сè уште се смета за едно од најстарите и најстабилни езера во Европа, исто така не е имуно на промените. Експертите предупредуваат дека притисоците од урбанизацијата, туризмот, загадувањето и климатските промени постепено ја нарушуваат неговата природна рамнотежа. Она што денес изгледа како стабилен систем, за неколку децении може да се соочи со предизвици какви што денес гледаме во Преспа и Дојран.
Токму затоа сè повеќе научници се залагаат и за донесување и за операционализација на долгорочна национална стратегија за управување со водните ресурси на државите. Не само како еколошки документ туку и како дел од националната безбедност. Во светот веќе одамна се зборува дека идните конфликти нема да се водат само околу енергентите туку и околу водата. Обединетите нации предупредуваат дека до средината на векот милијарди луѓе ќе живеат во региони со сериозен недостиг од вода. Европската Унија веќе развива политики за отпорност на суши, рационално користење на водните ресурси и адаптација кон климатските промени. Во такви околности, секоја држава што располага со квалитетни извори, акумулации и природни езера ќе има стратешка предност.
Македонија сè уште не ја третира водата како национален капитал од прв ред. Се инвестира во патишта, индустриски зони и енергетски капацитети, но водната инфраструктура најчесто останува во втор план. Старите канали, дотраените системи за наводнување, загубите во водоводните мрежи и недоволното одржување на хидросистемите се само дел од проблемите што со години се повторуваат. Примерот со „Ѓавато“ покажува дека една навремена инвестиција може да спаси цел екосистем. Но истовремено покажува и колку е ризично кога одржувањето на ваквите системи зависи од моментални буџети, административни процедури или политички приоритети.

Денес Дојран повторно добива вода. Утре можеби ќе треба да спасуваме некое друго езеро, некоја река или некоја акумулација. Но за евентуален нареден пат, да дејствуваме проактивно! Да ја градиме иднината врз она што отсекогаш сме го имале. Бидејќи државите не се препознаваат само по богатството што го поседуваат туку и по мудроста со која знаат да го зачуваат. А во XXI век малку богатства ќе бидат повредни од водата. И токму затоа грижата за македонските езера, реки и хидросистеми не треба да биде тема само за екологистите или инженерите. Таа се вградува во долгорочна државна стратегија, национален консензус и обврска кон генерациите што доаѓаат. Само така природното богатство нема да остане само наследство од минатото туку ќе стане темел на идната безбедност, развој и суверенитет на Македонија. Р.Н.М.