„ОД ЃУРЃОВДЕН ДО МИТРОВДЕН“
- По фељтонот „Од Митровден до Ѓурѓовден“, кој се објавуваше на страниците на „Нова Македонија“ од ноември минатата до мај оваа
година, фељтонот „Од Ѓурѓовден до Митровден“ што започна од мај годинава завршува со овој текст. Како надоврзување на овие
два фељтона, продолжуваме со „Македонските преродбеници“, за кои ќе почнеме да објавуваме текстови веќе од следната седмица
Да се потсетиме уште еднаш зошто „од Ѓурѓовден до Митровден“ и „од Митровден до Ѓурѓовден“ се маркери во годишниот народен календар според кои се определувала не само работата на народот туку и целата револуционерна борба. „Од Митровден до Ѓурѓовден при јатаците и невестите, а од Ѓурѓовден до Митровден по горите и планините“…
Од класичното ајдутство во шеснаесеттиот и седумнаесеттиот век, па сѐ до организираното комитско движење предводено кон крајот на деветнаесеттиот и почетокот на дваесеттиот век, промената на годишните времиња значела драматична трансформација на животниот простор, тактичките задачи и начинот на опстанок на борците. Периодот од Митровден (8 ноември) до Ѓурѓовден (6 мај) претставувал шестмесечен испит на издржливост, премин од отворена герилска војна во длабока опасна илегалност, каде што секој погрешен чекор значел затвор, мачење или смрт. За да се разбере зошто четите морале да се распуштат или да се повлечат со доаѓањето на ноември, неопходно е да се разгледаат физичката географија на Македонија и нејзините климатски особености. Во текот на летото, бујните шуми на Пирин, Бабуна, Плачковица, Кожув и на Шар Планина нуделе речиси совршена заштита, густото зеленило создавало непробоен штит од погледите на османлиските набљудувачи, карпестите превои овозможувале брзи заседи и повлекувања, а планинските извори и дивите плодови нуделе минимални услови за одржување на животот. Но штом ќе настапел Митровден, природата сурово го менувала своето лице, со паѓањето на лисјата, гората го губела својот заштитен ѕид и чета од десетина или дваесет луѓе повеќе не можела незабележано да се движи низ падините бидејќи движењето низ голи стебла било лесно забележливо од далечина дури и со голо око, а камоли со дурбините на османлиските офицери. Македонските зими, особено во планинските венци, биле остри и богати со снежни врнежи, а снегот им бил најголем непријател на герилците. Секое стапнување оставало неизбришлива трага што турските потери и редовниот аскер лесно можеле да ја следат со часови, па дури и со денови, додека четата не биде сардисана (опколена) во некоја теснина без излез. Престојот на отворено или во полуотворени пештери на температури под нулата значел сигурна смрт од смрзнување, гангрена и белодробни болести. Запалениот оган, кој бил единствен спас од смртен студ, давал чад и светлина што предавнички светеле со километри низ зимската ноќ. Па така, напуштањето на шумата не било чин на кукавичлук или слабост, туку основна тактичка потреба за вооружената борба да застане со цел да се зачува и да се обнови живата сила за претстојната пролет.
Зимското комитско засолниште било вистинско инженерско чудо на народната досетливост. Македонската традиционална куќа станала тврдина на илегалноста. По селата се граделе специјални скривници. Под подовите на одаите или под огништата се копале длабоки јами обложени со греди, чиј влез бил маскиран со тешки камени плочи или со сандаци за жито. Од некои од овие скривници воделе тесни тунели што излегувале надвор од дворот овозможувајќи бегство во случај на ненадејна проверка. Во побогатите селски или градски куќи се граделе лажни ѕидови од плитари. Просторот широк едвај еден метар служел како лежиште за двајца до тројца комити, а влезовите биле скриени зад икони, полици со садови или тешки килими закачени на ѕидот. Според достапните извори, најчесто засолниште за обичните четници биле селските плевни. Борците буквално спиеле закопани во пластови суво сено, кое не само што ги криело од очите на турските војници туку и ги греело за време на најголемите студови. Во текот на целиот ден комитите морале да бидат апсолутно тивки, не смеело да се зборува гласно, да се кашла, да се пали свеќа или да се прави што било што би можело да предизвика сомнеж кај турските патроли или кај соседите шпиони. Храната им се носела тајно, најчесто од домаќинката на куќата или од дете што не предизвикувало сомнение кај стражарите. Во зимските месеци од особено значење биле македонските православни манастири, од кои многу биле сместени во длабоки планински пазуви, опкружени со густи шуми и заштитени со високи камени конаци, и претставувале вистински револуционерни бастиони. Во нивните конаци, амбари, визби, скриени подруми и во манастирските библиотеки, ранетите борци често наоѓале прибежиште.
Невозможно е да се зборува за животот на комитите од Митровден до Ѓурѓовден без да се нагласи трагичната и величествена фигура на јатакот. Додека комитата водел отворена битка со пушка во рака, јатакот водел постојана подмолна битка со нервите, стравот и сомнежите. Ако четата била фатена во шума, таа имала шанса да се бори или да се пробие; ако јатакот бил откриен, целото негово семејство било осудено на пропаст. Османлиската власт добро знаела дека без јатаци четите не можат да ја преживеат зимата. Затоа, по Митровден, воените патроли и шпионите (поткажувачите) биле на највисоко ниво на будност, па се вршеле ненадејни ноќни блокади на селата, кога турскиот аскер го опколувал селото, ги собирал сите мажи на сретсело, а војниците со железни шипки ја прободувале сламата во плевните, ги кршеле ѕидовите и ги прекопувале дворовите барајќи скривници. Казните за јатаците биле немилосрдни од властите, но и покрај ваквата постојана смртна закана, македонскиот селанец ретко ги предавал своите гости бидејќи чувството на должност кон борбата за слобода и дадениот збор биле посилни од стравот од османлиските јатагани.
Шестмесечниот циклус од Митровден до Ѓурѓовден бил многу повеќе од обична сезонска пауза во војувањето. Тој бил вистинскиот тест за одржливоста на македонскиот револуционерен дух. Ако летото било време на херојски битки, барутен чад и легендарни подвизи за кои се пеело во песните, зимата била време на тивка храброст, челична самодисциплина и невидливо херојство, бидејќи токму во тие мрачни, студени месеци, во тесните јами под селските подови и во манастирските ќелии, се чувал пламенот на слободата. Без мудрото и истрајно презимување од Митровден до Ѓурѓовден, ниедна востаничка епопеја немало да биде возможна, а македонското ослободително движење ќе згаснело уште со првите зимски ветрови.
М-р Никола Ристевски
(крај на фељтонот)
