Сто години кино над облаците
- По повод стогодишнината од премиерата на „Светата планина“ (Der heilige Berg, 1926) на Арнолд Фанк – немиот класик чија визуелна сила и денес остава без здив
Многу пред филмот да научи да зборува, веќе знаел како да нè остави без здив. За тоа не му биле потребни компјутерски создадени бездни: доволни биле вистински карпи, снег и човечки фигури што изгледаат страшно мали пред планината. „Светата планина“ (Der heilige Berg, 1926) на Арнолд Фанк припаѓа на тоа рано кино во кое самото снимање е дел од авантурата. Премиерно прикажан на 17 декември 1926 година во берлинскиот „Уфа-Паласт ам Зоо“, филмот годинава навршува еден век – повод да се погледне како киното ја претворало височината во спектакл, љубовна драма и во испит на човечката издржливост.
Денес, кога филмската технологија може да го создаде речиси секој замислен пејзаж, овие снимки добиваат дополнителна вредност. Во нив ја препознаваме и работата зад камерата: барањето вистинско место, чекањето светлина, носењето опрема и обидот да се забележи движењето во услови што не се подредени на снимањето. Привлечноста на филмот произлегува и од чувството дека природата постојано поставува сопствени правила.
Љубовта пред бездната
Во средиштето на приказната е танчарката Диотима, која ја игра Лени Рифенштал. Нејзината привлечност го нарушува односот меѓу двајца пријатели, искусниот планинар што го толкува Луис Тренкер и помладиот Виго, во изведба на Ернст Петерсен. Љубовта, недоразбирањето и љубомората ги следат и на опасното искачување, каде што личниот судир добива последици што повеќе не можат лесно да се поправат.
Заплетот е мелодраматичен, а ликовите често се водени од чувства што денес би барале посуптилна разработка. Диотима повеќе функционира како идеализирана појава околу која се движат машките желби отколку како целосно развиена личност. Нејзиниот танц ги маѓепсува мажите, но сценариото помалку се интересира за нејзиниот внатрешен свет. Поради тоа, емотивната убедливост не секогаш ја достигнува визуелната сила.
Сепак, филмот добива тежина кога љубовниот триаголник ќе го пренесе на терен каде што двајца соперници мора да зависат еден од друг. Јажето што ги поврзува тогаш станува најконкретниот израз на нивниот однос: истовремено средство за спас и врска што никој не може едноставно да ја прекине. Љубомората веќе не е само повод за расправија. На карпата, секој потег на едниот непосредно го засега животот на другиот.
Пејзаж што го презема филмот
„Светата планина“ е едно од препознатливите дела на германскиот планински филм, познат како „бергфилм“. Кај Фанк, природата го презема вниманието од човечката приказна. Снежните падини, облаците и карпестите ѕидови имаат сопствен ритам, а човечкото тело постојано се мери со нивните размери. Пејзажот ја определува и драмата: колку повисоко одат ликовите, толку помалку простор има за нивните заблуди и непромислени одлуки.
Токму тука филмот најдобро ја преживеал староста. Љубовните гестови можат да изгледаат пренагласено, но сликата на човек на огромна снежна падина останува непосредно разбирлива. Во скијачките делници движењето носи слобода и задоволство; во искачувањето истото тело станува ранливо, зависно од рамнотежата и следното сигурно фаќање. Планината е привлечна и опасна во ист кадар.
Фанк умее да го искористи тој контраст. Долгите погледи кон врвовите создаваат желба да се влезе во просторот, додека приближувањето до човекот ја открива тешкотијата на неговото совладување. Наизменично чувствуваме восхит и загриженост. Убавината не ја намалува опасноста, туку прави подобро да разбереме зошто некој би ѝ се изложил.
Снимателската работа на Ханс Шнебергер, Сеп Алгајер и на Хелмар Лерски е суштинска за овој впечаток. Надворешните снимања се одвивале во швајцарските Алпи, меѓу другото во Бернскиот Оберланд и на глечерот Алеч. Реалниот простор му дава на филмот материјалност што и денес се чувствува: снегот, светлината и наклонот се услови што го обликуваат секое движење. Во најуспешните сцени, камерата истовремено ја бележи физичката вештина и ја претвора во возбудлива филмска слика.
Танц, монтажа и музика
Настапите на Рифенштал внесуваат поинаков ритам. Нејзиниот танц ја претставува Диотима преку движење и поза, во согласност со немото кино што чувствата ги изразува со телото. Овие делови ја поврзуваат човечката фигура со природните форми и го нагласуваат лирскиот карактер на филмот. За денешниот гледач, меѓутоа, можат да бидат и визуелно привлечни и предолги.
Тоа е една од слабостите на „Светата планина“: восхитувањето од изведбата и од пејзажот понекогаш го забавува развојот на драмата. Одделни слики оставаат посилен впечаток од целината, а премините меѓу танцот, спортскиот спектакл и љубовниот конфликт не секогаш се еднакво уверливи. Филмот бара трпение, особено ако му пристапиме со очекувања за брзината на современ авантуристички трилер.
Убавина со историска сенка
Сто години подоцна, „Светата планина“ најмногу вреди како средба со кино што ја откривало моќта на природниот простор. Нејзината мелодрама е остарена повеќе од нејзините слики, но токму нивниот спој ја прави интересна: човечките чувства се огромни за оние што ги живеат, а речиси незабележливи пред планината.
Фанк нè враќа до раните облици на истата филмска привлечност што денес ја препознаваме во документарецот за К2 и во „Пад 2“. Се менуваат технологијата, темпото и причините за искачување, но останува погледот кон човекот над бездната. „Светата планина“ сè уште умее да го задржи тој поглед: со желбата да ги следиме ликовите нагоре и со сè поголема тревога да го очекуваме нивното враќање.
