Ретро кино
Луис Буњуел во текот на целата своја кариера беше режисер што не веруваше во стабилноста на реалноста. Неговите филмови постојано ги доведуваат во прашање општествените правила, религијата, моралот, класните поделби и човечката потреба светот да го смести во јасен и логичен систем. „Дискретниот шарм на буржоазијата“ („The Discreet Charm of the Bourgeoisie“, 1972), добитник на Оскарот за најдобар странски филм во1972 година, е едно од најцелосните остварувања на таа неговa поетика.
Филмот на прв поглед има едноставна содржина. Група припадници на високата класа постојано се обидуваат да седнат на ручек или вечера, но секој обид е прекинат од неочекуван настан. Домаќините не се дома, во ресторан се случува нешто необично, се појавува војска или ситуацијата одеднаш се претвора во сон. Но токму оваа едноставна идеја станува основа за сложена сатира за буржоаскиот свет и за човечката потреба да верува дека животот се движи според правила што можеме да ги контролираме.
Надреализмот како суштина на филмот
За Буњуел надреализмот никогаш не бил само визуелна провокација. Тој не создава чудни ситуации за да го шокира гледачот, туку за да ја наруши нашата сигурност во тоа што го сметаме за нормално. Во „Дискретниот шарм на буржоазијата“ надреалното влегува во сосема обичен и уреден свет. Ликовите се елегантни, добро ситуирани и опседнати со општествените правила, но нивната реалност постојано се распаѓа пред нивните очи.
Особено е начинот на кој важен Буњуел ја брише границата меѓу сонот и јавето. Ликовите сонуваат, се будат, а потоа се покажува дека и самото будење можеби било дел од друг сон. Режисерот намерно одбива да му даде на гледачот сигурна точка од која ќе може рационално да го објасни она што се случува.
Тоа е суштината на неговиот надреализам. Буњуел не го користи сонот како бегство од стварноста, туку како начин да покаже дека и стварноста може да биде еднакво нелогична и апсурдна.
Буржоазијата и нејзините ритуали
Иако насловот јасно упатува на буржоазијата, филмот не е едноставна политичка сатира. Буњуел не ги претставува своите ликови како карикатурални негативци. Тие се образовани, шармантни и совршено способни да функционираат во општеството. Но зад нивните манири, добриот вкус и општествената позиција се крие свет исполнет со лицемерство, корупција, сексуални желби и насилство.
Нивниот постојан неуспех да седнат на заедничка вечера е повеќе од обичен комичен мотив. Јадењето претставува ритуал, начин да се воспостави ред и да се потврди нивната припадност кон одреден општествен свет. Буњуел постојано им го одзема тој ред.
Колку повеќе се обидуваат да ја зачуваат нормалноста толку повеќе хаосот навлегува во нивниот свет. Актерите, меѓу кои се истакнуваат Фернандо Реј, Делфин Сејриг, Стефан Одран и Жан-Пјер Касел, токму затоа играат со голема воздржаност. Никој не се однесува како да се наоѓа во надреалистички филм. Апсурдот се прифаќа со речиси совршена учтивост, а токму во тој судир меѓу невозможните ситуации и сериозниот тон се создава специфичниот хумор на Буњуел.
Луис Буњуел и уметноста на сомнежот
Од „Андалузискиот пес“, кој го создаде со Салвадор Дали, па до неговите последни филмови, Буњуел остана верен на надреалистичката идеја дека разумот не е единствениот начин на кој може да се разбере светот.
Но неговиот надреализам во овој филм е многу позрел и посуптилен. Нема потреба од отворени визуелни шокови. Апсурдот произлегува од самата структура на животот.
Војската може да влезе во дневната соба, вечерата може да се претвори во театарска претстава, а ликот може да открие дека не ги знае репликите што треба да ги изговори.
Оваа сцена е особено важна за разбирањето на филмот. Буњуел буквално ја претвора буржоаската реалност во сцена и ги остава своите ликови без сигурност. Одеднаш нивните општествени улоги стануваат очигледни. Тие знаат како треба да се однесуваат сè додека ги знаат правилата. Но што се случува кога правилата исчезнуваат?
Токму тоа прашање го поставува филмот. Колку од нашиот идентитет навистина е наш, а колку е составен од улоги, навики и ритуали што сме научиле да ги повторуваме?
Сценарио без потреба од објаснување
Сценариото на Буњуел и Жан-Клод Кариер намерно одбива класична структура. Приказните започнуваат, се прекинуваат и преминуваат во други ситуации. Соништата се мешаат со јавето, а филмот не се обидува да ги објасни сите симболи и случувања.
Токму затоа „Дискретниот шарм на буржоазијата“ не треба да се гледа како загатка што мора да се реши. Неговата сила е во чувството на несигурност што постепено го создава. Буњуел го тера гледачот да се откаже од потребата за едно конечно објаснување.
Повторливата сцена во која главните ликови одат по празен пат дополнително го нагласува тоа чувство. Тие се движат, но не знаеме точно каде одат. Тоа е слика на луѓе што имаат статус, моќ и богатство, но сепак немаат вистинска контрола врз светот во кој живеат.
Филм што останува актуелен
„Дискретниот шарм на буржоазијата“ и денес функционира како прецизна сатира за светот во кој луѓето создаваат правила и ритуали за да се заштитат од хаосот. Буњуел не објаснува што е вистина, а што сон. Наместо тоа, тој ја доведува во прашање самата потреба сè да биде логично објаснето.
Во тоа е и трајната вредност на филмот. Неговиот надреализам не е украс, туку суштински начин на размислување и изразување. Тој покажува дека зад општествената пристојност и привидниот ред постои свет што е многу понелогичен и понесигурен отколку што сакаме да признаеме.
Со „Дискретниот шарм на буржоазијата“, Буњуел создаде филм што истовремено е комедија, сатира и филозофска провокација. Додека неговите ликови упорно се обидуваат да продолжат со својот нормален живот, светот околу нив постојано одбива да биде нормален.
И можеби токму во тоа е неговата најважна поента: чудното не е спротивност на реалноста. Понекогаш чудното е само реалноста гледана без нашите вообичаени илузии.
