Редакциски уводник
Постојат датуми што ги бележиме во календарот затоа што се државни празници. Постојат и датуми што ги славиме затоа што нè потсетуваат на значајни историски настани. Но постојат и ретки денови што ги надминуваат календарот, политиката и времето. Денови што стануваат дел од идентитетот на еден народ.
За Македонија таков ден е 2 Август – Илинден!
Во македонската историја има многу славни личности, многу храбри битки, многу победи и порази. Но малку се деновите што во себе носат толку многу симболика како Илинден. Тој не е само спомен на едно востание. Не е само датумот кога во Крушево се родила првата македонска република. Не е само денот кога во манастирот „Прохор Пчињски“ заседавал АСНОМ и ги поставил темелите на современата македонска држава. Не е ниту денот наречен „трет Илинден“ со осамостојувањето на Република Македонија во 1991 година, односно создавањето на независната македонска држава.
Илинден е интегралноста, нишката што ги поврзува тие историски мигови во една идеја – идејата дека народот има право на слобода, достоинство и сопствена држава. Затоа во македонската колективна меморија не постои само еден Илинден. Постојат повеќе Илиндени, но сите се градбени единици за една иста верба, надеж, љубов кон Македонија: Илинденска, вечна!
Првиот Илинден ја покажа храброста на народот да се исправи пред многу посилен противник. Иако востанието беше задушено, неговата морална победа остана да живее како сведоштво дека желбата за слобода не може да биде поразена со оружје.
Вториот Илинден, четири децении подоцна, ја претвори таа идеја во институција, во државност и во политичка реалност. АСНОМ не го избра случајно токму 2 август. Со тој избор им беше оддадена почит на илинденците од 1903 година и беше испратена порака дека борбата за слобода има свое историско продолжение.
Современата независна македонска држава, пак, е наследник на тие идеали. Таа не започнува од празен лист хартија. Нејзините корени се длабоко врежани во Крушево, во Смилево, во Мечкин Камен, во Прохор Пчињски или Пелинце и во сите места каде што Македонија низ историјата го барала својот пат.
Но Илинден не е важен само поради минатото. Тој секоја година поставува едно исто прашање до сите генерации: Што правиме денес со слободата што ја наследивме?
Историјата не живее само во музеите. Таа живее во начинот на кој го чуваме јазикот, во тоа како ги негуваме институциите, како се однесуваме кон културното наследство, како ја почитуваме различноста и како ја градиме довербата меѓу луѓето. Илинден не нè обврзува само да се сеќаваме туку и да продолжиме да создаваме. А ние запревме ли?!
Затоа, можеби најголемата лекција што ни ја оставија илинденците не е дека слободата се освојува, туку дека, откако ќе се освои, таа мора секојдневно да се брани, зачувува, заслужува.
Во годините што следуваат ќе се менуваат генерации, ќе се менуваат околности, ќе се менува светот околу нас. Но додека постои споменот на Илинден ќе постои и свеста дека Македонија не е само географија, ниту само политички поим. Таа е заедница на индивидуи и колективитети што низ различни времиња верувале во истите вредности – слобода, правда, достоинство и човечност.
Затоа Илинден не е само најголемиот македонски празник. Тој е денот кога историјата не се чита како минато, туку како обврска. Денот кога секоја генерација повторно се среќава со оние што ја сонуваа слободата пред нас. И денот што, повеќе од еден век, продолжува да ја обликува Македонија. Да не го заборавиме тоа и да не застанеме и запреме во времето и просторот. Живи сме и продолжуваме и на денешниот Илинден. Р.Н.М.
ИЛИНДЕН ВО СВЕТСКИОТ ПЕЧАТ
Како Европа и светот ги читаа Крушево 1903 и АСНОМ 1944
- Од веста за востанието во османлиска Македонија до создавањето на македонската државност – два историски мига што го привлекоа вниманието на меѓународната јавност
Кога на 2 август 1903 година започна Илинденското востание, веста не остана затворена во планините и градовите на Македонија. Во време без современи комуникации, телеграфските агенции и европските весници за само неколку дена ја пренесоа веста за немирите во османлиската провинција Македонија, за борбите, за Крушевската Република и за последиците од одговорот на османлиската војска. За европската дипломатија, Македонија веќе долго време била „источно прашање“ – простор каде што се судирале интересите на големите сили, но и место каде што живееле различни народи и заедници. Илинденското востание ја внесе Македонија на насловните страници на светските весници и го отвори прашањето за реформите и положбата на населението во Османлиската Империја.
1903: КРУШЕВО ПРЕД ОЧИТЕ НА ЕВРОПА
Британскиот весник „Тајмс“ (The Times) во август 1903 година објавувал серија извештаи за состојбата во Македонија. Насловите зборувале за „македонското востание“, за борбите меѓу востаниците и османлиските сили и за дипломатските реакции што ги предизвикувала кризата. Архивските записи покажуваат дека весникот објавувал повеќе последователни написи од 3 август до крајот на месецот.
Британската јавност преку овие текстови првпат пошироко се соочила со имиња како Крушево, Битола и Македонија – места што дотогаш најчесто им биле познати само на дипломатските кругови.
Американскиот „Њујорк тајмс“ (The New York Times) исто така редовно известувал за настаните. Во август 1903 година весникот објавувал текстови за ширењето на востанието, борбите и разурнувањата во македонските градови и села. Еден од извештаите од 25 август пишува за уништувања и страдања во повеќе населени места, со посебно внимание на Крушево и Битолскиот Регион.
Но, како што покажуваат историските анализи, странскиот печат не бил единствен во толкувањето на настаните. Различни весници ги претставувале случувањата низ сопствените политички и национални перспективи. Истото востание можело да биде прикажано различно во грчки, бугарски, српски, романски или западноевропски медиуми.
КРУШЕВО – ГРАДОТ ШТО СТАНА МЕЃУНАРОДНА ВЕСТ
Посебно внимание привлекла Крушевската Република – краткотрајното востаничко управување создадено во Крушево во текот на востанието. Она што било особено забележливо за странските набљудувачи не била само воената страна на настанот туку и политичката порака што ја носеле востаничките документи. Крушевскиот манифест се обраќал кон населението без оглед на верата и припадноста и ја нагласувал борбата против неправдата и угнетувањето. Токму затоа Илинден станал повеќе од воен настан. За европските кругови тој бил знак дека македонското прашање повеќе не може да се игнорира.
1944: ВТОРИОТ ИЛИНДЕН И НОВАТА СЛИКА НА МАКЕДОНИЈА
Четириесет и една година подоцна, на истиот датум – 2 август – се случил уште еден историски настан што го привлече вниманието на поширокиот регион: Првото заседание на Антифашистичкото собрание на народното ослободување на Македонија (АСНОМ). На заседанието во манастирот „Св. Прохор Пчињски“ биле донесени одлуки што го поставиле институционалниот темел на македонската држава во рамките на федеративна Југославија. АСНОМ го избрал токму Илинден како симболична врска со востанието од 1903 година. Во својот говор на отворањето, Панко Брашнаров го означил моментот како раѓање на нова државност, поврзувајќи го со долгата историска борба на македонскиот народ.
КАКО СВЕТОТ ГО ГЛЕДАЛ АСНОМ?
За разлика од 1903 година, кога главната тема во странскиот печат била кризата во Османлиската Империја, во 1944 година Македонија била дел од големата светска војна и антифашистичкиот фронт. Информациите за АСНОМ најчесто се ширеле преку сојузничките канали, југословенските и балканските извори, а меѓународниот интерес бил поврзан со идното политичко уредување на Балканот по падот на фашизмот. Документите на АСНОМ подоцна станале дел од пошироките меѓународни архиви и дипломатски материјали.
ДВА ДАТУМА – ЕДНА ИСТОРИСКА НИШКА
Кога денес ги читаме старите весници од 1903 година, гледаме како Македонија и македонскиот народ повторно влегуваат во фокусот на светската јавност преку борбата за слобода. Кога ги читаме документите од 1944 година, гледаме како националноослободителниот и државен стремеж добива државноправна форма. Првиот Илинден ја донесе веста за една идеја што се крена против неправдата. Вториот Илинден ја донесе веста за создавање институции што требаше да ја продолжат таа идеја.
НАСЛЕДСТВОТО НА ЕДНА ВЕСТ
Историјата на Илинден е и историја на тоа како светот ја гледал Македонија. Во 1903 година, преку извештаите на весниците, светот дозна за востанието и страдањата. Во 1944 година, преку одлуките на АСНОМ, светот се соочи со нов политички факт на Балканот. Но најважната порака останува иста: Илинден не бил само настан што се случил во еден ден! Илинден бил идеја што патувала низ времето – од Крушево до АСНОМ, од страниците на старите весници до денешната историска меморија. Н.М.
