Привремениот договор меѓу Соединетите Американски Држави и Иран за прекин на војната ги поттикна берзите, бидејќи цените на нафтата и гасот паднаа на најниско ниво уште од почетокот на март. Значи, енергетската криза е решена, нели? Па, не баш.
Под претпоставка дека мировниот договор ќе важи, сè уште постои загриженост за безбедноста на Ормускиот Теснец, интензивирањето на конкуренцијата околу снабдувањето со природен гас и за судбината на уништената критична инфраструктура чија поправка може да потрае со години.
Скапа акција
Европските трошоци за енергија се поврзани со глобалните енергетски пазари, па затоа најнепосредниот ефект од договорот (што го продолжи прекинот на огнот, со што веднаш се отстрани заканата од понатамошни физички напади врз превозот и инфраструктурата) ќе биде пониски цени.
А цените веќе паѓаат. Во вторникот референтната цена на суровата нафта брент падна под 80 евра, што е најниско ниво уште од почетокот на март. Во меѓувреме, референтната цена на природниот гас во Европа падна на најниско ниво уште од средината на април (иако трговците велат дека веќе е под реалната вредност).
Постојат вистински основи за оптимизам. Фирмата за истражување стоки „Кплер“, во извештај објавен во понеделникот, соопшти дека штетата врз нафтената инфраструктура е ограничена и дека може да поминат шест недели пред да биде овозможен вообичаениот проток, при што иранското производство се очекува најбрзо да закрепне.
Нападите врз инфраструктурата и затворањето на Ормускиот Теснец значат дека дневно се произведуваат околу 12 милиони барели нафта помалку. Но „Кплер“ предвидува дека таа бројка би можела да достигне 2,6 милиони барели дневно помалку во однос на вообичаеното ниво до крајот на август, ако се одржи договорот, при што се предвидува дека снабдувањето од Ирак и Кувајт ќе ги достигне нивоата пред војната до декември.
Тоа, според „Кплер“, би можело да го намали и притисокот врз критичните рафинирани производи како што е горивото за авиони што Европа мораше да го обезбеди од алтернативни извори – вклучувајќи ги Нигерија и САД – за да избегне недостиг, иако штетата врз рафинирачката инфраструктура во регионот го прави постепеното враќање поверојатно.
Но сè уште има многу работи за решавање. Како што изјави за „Политико“ Даниел Крал, главен економист во „Оксфорд економикс“, падот на цените на гасот и нафтата во изминатите денови најпосле е многу ограничен и се надоврзува на поширокиот пад на енергетските пазари што е во тек откако започнаа мировните преговори.
– Никаде не сме блиску до опасност – рече тој, забележувајќи дека цените се уште се далеку од нивните предвоени нивоа.
Тоа делумно се должи на скептицизмот околу тоа што на крајот ќе содржи мировниот договор, под претпоставка дека ќе бидат решени горливите несогласувања не само околу Ормуз туку и за иднината на нуклеарната програма на Иран.
– Ќе биде потребно време и за отстранување на мините што Иран ги постави преку теснецот по нападите на САД и Израел во февруари, како и за пресметување на премиите за осигурување и процена на нивото на штета – рече Карстен Брзески, глобален раководител во ИНГ.
Во најдобар случај, според него, тоа едноставно одразува дека овој договор се чини дека е пореален од претходните што ги промовираа САД.
– По 37 најави за договор од страна на Трамп, ова е првиот договор што Иран всушност го потврди – вели Брзески.
Останува прашањето за ирански патарини
Една од најголемите точки на сопнување е дали Техеран ќе воведе патарини за пратки низ Ормускиот Теснец. Претседателот на САД, Доналд Трамп, потврди дека теснецот ќе биде отворен, без патарина, со непосреден ефект, но неговата администрација оттогаш се повлече во понијансирана позиција по контрадикторните изјави од Иран, откаде што истакнаа дека сакаат да воведат не патарина, туку „такса“.
Во секој случај, според аналитичарите и раководителите на бродската индустрија, ваквите нови трошоци би можеле да ги попречат напорите за враќање на транзитот низ теснецот како што беше пред војната, што сочинуваше околу една петтина од светските резерви на гас и нафта – со што претпазливата обнова на сообраќајот би можела подолго да го одржи притисокот во снабдувањето.
Аналитичарот за нафта на „Кплер“, Хомајун Фалакшахи, директно ги анкетираше сопствениците на бродови и сопствениците на чартер-авиони и рече дека мнозинството изразиле неподготвеност повторно да влезат во теснецот доколку се наметне патарина. Во меѓувреме, извештајот на „Кплер“ забележува дека 118-те натоварени танкери што моментално се заглавени во теснецот би можеле веднаш да заминат, но тоа би претставувало „еднократно намалување на застојот“.
Продолжувањето на вообичаениот транзит би можело да биде многу побавно, зголемувајќи се на 12 танкери дневно во рок од еден месец – што е половина од нивото пред војната.
Водечката глобална бродска компанија, „Маерск“ во понеделникот предупреди дека информациите сè уште се ограничени и дека е „прерано да се процени“ како ќе влијае договорот на нејзиното работење.
Се очекува жестока конкуренција за течниот природен гас
Дури и ако теснецот биде целосно отворен, аналитичарите велат дека Европа сè уште се соочува со жестока конкуренција со Азија за барем еден клучен енергетски производ – течниот природен гас. Штетата на инфраструктурата, чие целосно поправање може да потрае со години (иако извештаите сугерираат дека може да се поправи порано), веќе изврши притисок врз снабдувањето со суперладно гориво, на кое и Азија и Европа се потпираат за напојување на лесната индустрија и производство на електрична енергија за милиони домаќинства.
– Други фактори би можеле да ја интензивираат конкуренцијата меѓу двата континента. Европа, од своја страна, заостанува зад целите за полнење со гас што ги наложува ЕУ поради војната и ризикува панично купување ако не ги стигне до зима. Тоа зголемување на побарувачката може да ја принуди агресивно да ја „надминува“ Азија, каде што се очекува побарувачката за гас за напојување на уредите за ладење да се зголеми ако климатскиот феномен, таканаречениот Супер Ел Нињо, ги зголеми температурите ова лето – рече Тобијас Федерико, главен аналитичар во „Монтел енерџи“.
Друго прашање е дали Кина повторно ќе почне да купува. Земјата што вообичаено е најголем увозник на енергија во светот, ги искористи своите изобилни резерви на гас и нафта уште од почетокот на војната, дејствувајќи како стабилизирачка сила на пазарот. Но, повторното отворање би можело да ја поттикне пак да почне со купување за да ги дополни своите резерви, поставувајќи строга граница за тоа колку далеку може да паднат цените, според „Кплер“.
