Вчерашниот изумрен свет
Слушам две девојчиња во кафуле, се договараат едната да оди кај другата. Онаа што кани на гости вели: „Тоа ти е оној нов кварт, откако ќе го минеш Градскиот ѕид, станбено-деловен комплекс тој и тој, ќе видиш пишува, а кога ќе влезеш во комплексот, одиш на ламела Ц, кат тој и тој, стан тој и тој“. Па си повторувам: кварт, комплекс (веројатно тоа е она што некогаш се викаше зграда), ламела. И ми текнува на еден веќе изумрен збор од вчерашниот свет: МААЛО. Со две „А“, односно со едно издолжено „А“ во изговорот. Тој збор беше сума на сите овие нови зборови, од „кварт“ до „ламела“. Секој си имаше „наше маало“ и знаеше каде е тоа. Знаеше и каде се туѓите маала.
Квартот, населбата, комплексот и ламелата се територијални и просторни единици. И маалото си имаше своја строго маркирана територија и свои строги граници, ама не беше само територијална единица. Беше и ДУХОВНА единица во која владееја многу блиски, речиси „крвни врски“. Оној што беше од „наше маало“ се доживуваше како брат или сестра. А дека маалото не беше само територијална единица докажува што во „мое маало“ (прочуените две улици „109“ во Влае) доаѓаа и по цели денови остануваа наши другари од Карпош, Нерези, дури и од традиционално „ривалитетното“ Ѓорче. Доаѓаа од таму да учат да свират гитари со најголемите мајстори на тој потег, Роки матичарот и Генто, кој свиреше и на кафеански забави. Или, да играат фудбал со легендарниот Његуш кумановецот и со Јосиф „на Мицкоица“. Тие „странци“ добиваа „пасош“ и стануваа од „наше маало“.
Дека маалото не беше само територијална туку и духовно поврзана заедница се гледаше, на пример, во оние мигови кога некоја репрезентација на Југославија ќе играше важен натпревар. На пример, уште помнам – полуфинале на фудбалското европско првенство, во Белград, 1976 година, Југославија-Германија. Поведовме со 2:0, еуфоријата беше до небо, ама загубивме со 2:4, зашто нè уништи Дитер Милер. Тие натпревари, иако веќе речиси сите имавме дома телевизори, не се гледаа дома. Се гледаа во нечиј двор, во маалото. Овој натпревар, на пример, се гледаше кај веќе споменатиот мајстор за фудбал, кумановецот Његуш, кој се сметаше за домаќин на натпреварот. Фудбалот се гледаше во пространите дворови на бараките во Влае (дворовите беа поголеми од „недоградените“ бараки), а за таа пригода, телевизорот се вадеше надвор. Његуш го беше изнел во дворот не само телевизорот туку и тепихот од дневната соба, за што имаше сериозна расправија со мајка му Благуња, готвачка во студентскиот центар, расправија за кое цело маало знае дека заврши со нејзината легендарна и запомнета реплика: „Оѓин да ве изгóри, кудé се видéло да се вадив тепици на полјáнче?“ Се палеше и скара во дворчето, се купуваше пакет „смедеревка“ и гајба „скопско“, а ние најмалите одевме по сода во сифон, во содаџилницата во Ѓорче, веднаш до „Фото Тихо“. Замислете ја таа чиста надреалистична сцена, како од филм на Емир Кустурица, кој, како и Његуш, знае често од ентериер да направи екстериер: – собран народ во дворот, гази и седи на „тепици“ ставени на трева, телевизорот како божество на средина, од страна чади скарата, а сите од наше маало, како едно племе пред тотем, скокаат кога Југославија дава гол.
Тој надреализам од наше маало веќе го нема. Денес, и ние што останавме од наше маало, гледаме важен натпревар или во кафаната „Југ“ или во „стакленката“ во Порта Влае или во пицеријата „Гиго“. Нема „тепици на трева“, секој си седи на своја маса, територијално незагрозен, ретко се случува „интерактивна настава“ односно коментари од една на друга маса, и што е најважно – во кафаната доаѓаат и луѓе што воопшто не ги познаваш и не се од твое маало. И не можеш да им забраниш да си дојдат и да си гледаат. А кај Његуш не беше слободно секој да влезе – беа канети само оние од наше маало. Рака на срце, ако некој залуташе, немаше да биде вратен од домаќинот, ама главно не доаѓаа оние што не му припаѓаа на маалото.
Маалото имаше, за разлика од ламелите, комплексите и квартовите – посебен однос кон децата. Бидејќи луѓето се сметаа за речиси крвно поврзани, сите деца беа „наши деца“. Се сеќавам дека веќе замомчените деца од нашата улица собираа донации да направат кош на крајот од улицата – и сите татковци даваа, со истиот коментар пред жените што имаа поплака дека донацијата е превисока: „Па, за наши деца е, не е за туѓи!“. Но, исто така, важна карактеристика на маалото беа и строгата, речиси ПАТРИЈАРХАЛНА ХИЕРАРХИЈА и ПОЧИТТА. Туѓите родители беа почитувани како сопствени, па често се случуваше родител да искара и туѓо дете како свое, или да отиде кај соседот и да сигнализира „да повнимава на синот“ зашто се фатил со некои арамии, или да повнимава на ќерката, зашто е видена зад киното со некој сомнителен тип. Така, се чуваше маалото како семејство.
Ние, најмладите, ги почитувавме и замомчените и задевојчените како свои браќа и сестри. Си имаше ред и во почитта. Еднаш татко ми ме прати по цигари до киоскот. По пат видов дека на тревникот, под едно дрво, еден постар младич од маалото, М. (оној што го скрши џубоксот од минатата колумна), со друштво пиеше шприцери. Им снемало вино, ме викна, ми даде пари и рече: „Донеси една ’смедеревка’ од самопослугана“. Му реков дека татко ми ме пратил по „филтер канео“ и дека чека. Тој само рече: „А бе, оди по ’смедеревка’!“ Јас отрчав по „смедеревката“, ја донесов, а М. ми подава „филтер канео“. И ми вели: „Татко ти јас треба да го слушам, а ти мене“. Му ги дадов парите за цигарите и сфатив дека станал да му купи цигари на татко ми и дека одел до киоскот, што е подалеку од самопослугата. Значи, можел да си купи и сам „смедеревка“, ама редот си е ред – јас му купувам нему, тој на татко ми! Тој истиот М., кога една вечер добив мал „воспитен“ ќотек во Карпош 4, зашто се врткав околу една „нивна“ девојка, ме сретна и ме праша зошто ми тече крв од носот и зошто имам модринка на образот. Реков дека сум паднал на кејот. Се насмевна како вешт форензичар, и морав да му кажам. За десет минути беа „во акција“ во Карпош, во „туѓо маало“. Не знам што точно правеле, иако не е тешко да се погоди, ама знам дека веќе никој од „нивно маало“ не ме чепна.
Е, така беше. И кога уште ќе се додаде на сето тоа локалниот „позорникар“, полицаецот Бране Телевизорот (го викавме така зашто доби телевизор за најдобар чувар на редот од општината, за Нова година), сликата за маалото станува комплетна. Бране знаеше кој од нас како дише и какви потенцијални престапи му лежат, па превентивно разговараше со родителите. Бевме и негови деца, се гордееше што никој од нас не заглави никогаш „во марица“ (така се викаше комбито со кое ги приведуваа престапниците).
Што всушност се смени оттогаш? Се смени хоризонталата со вертикала. Живеевме маалски живот хоризонтално, во широк простор, на север, југ, исток и запад. Кога почнаа (дури и од бараките на Влае) да никнуваат згради, се помина на вертикален живот, и тогаш се изгуби „крвната врска“. Во зграда никој никого не познава: сум живеел и во куќа и во зграда, и знам дека промената од хоризонтала во вертикала е погубна за блискоста меѓу луѓето. Тоа што денес живееме вертикално не нè прави поблиску до Бога. Кога се носеа „тепици на полјанче“, бевме поблиски и до Бога и еден до друг. Ама, секое време – своја приказна. Јас само сакав да ја раскажам својата. Младите нека ги раскажуваат своите, нека пишат раскази и романи за новите маала, редно е да имаме и постурбана проза. Сигурен сум дека има луѓе и во ламелите и комплексите, само треба некој Његуш, како локален Кустурица, прв да повлече нога и од досадната стварност да направи – надреализам. Топол и хуман. Макар извадил и тепих пред ламелата и распалил скара (ако не е забрането).
