Во време кога Европа сè погласно зборува за критични минерали, стратешки суровини, енергетска независност и индустриска конкурентност, Македонија не може да си дозволи рударството да го третира само како контроверзна тема. Напротив, прашањето за минералните суровини станува дел од новата европска економска реалност во која државите што располагаат со ресурси треба да одлучат дали ќе ги управуваат одговорно или ќе останат настрана од процесите што веќе ја менуваат европската индустрија.
Европската Унија веќе ја донесе таа одлука. Со Европскиот акт за критични суровини, ЕУ постави конкретни цели до 2030 година: најмалку 10% од годишната потрошувачка на стратешки суровини да се обезбедува преку домашна екстракција, најмалку 40% преку преработка во ЕУ, најмалку 25% преку рециклирање, а зависноста од една трета земја да не надминува 65% за ниту една стратешка суровина.
Пораката од Брисел е јасна: Европа мора да произведува, преработува и рециклира повеќе стратешки суровини дома. Европскиот комесар за индустриска стратегија Стефан Сежурне, при објавувањето на листата на стратешки проекти во ЕУ, изјави дека „суровините долго време беа слепа точка во европската индустриска политика“, додавајќи дека кризите со Ковид-19 и војната во Украина придонеле Европа да ги сфати реално опасностите од зависноста.
Токму затоа, Европската комисија во март 2025 година објави листа од 47 стратешки проекти за критични суровини во 13 земји членки на ЕУ. Тие опфаќаат 25 проекти за екстракција, 24 за преработка и 10 за рециклирање, при што дел од проектите имаат комбинирани активности. Станува збор за проекти поврзани со литиум, бакар, никел, кобалт, графит, ретки земји, манган, волфрам, магнезиум и други суровини што се неопходни за батерии, електрични возила, ветерници, одбранбена индустрија и дигитални технологии.
Практичните примери покажуваат дека оваа политика веќе не е само документ на хартија. Во Франција, проектот EMILI на Imerys е предвиден како прв рудник за литиум во земјата, со планирано годишно производство од 34.000 тони литиум хидроксид, доволно за потребите на околу 700.000 електрични возила годишно. Француската држава во 2026 година најави инвестиција од 50 милиони евра во проектот, што покажува дека критичните суровини се третираат како прашање на национална и европска индустриска сувереност.
Во Финска, проектот Keliber е еден од најнапредните примери за интегриран европски литиумски синџир, од рудник до рафинерија. Финската држава во мај 2026 година најави капитална инјекција од 40 милиони евра преку Finnish Minerals Group, а проектот е опишан како прв интегриран литиумски проект во Европа со производство од рудник до рафинерија.
Во Португалија, пак, проектот Barroso Lithium е еден од најважните европски проекти за литиум од тврда карпа. Тој е вклучен меѓу стратешките проекти на ЕУ, а според податоците на индустриските организации, се очекува да обезбеди долгорочно локално снабдување со литиумска суровина за европскиот синџир на батерии.
Овие примери ја покажуваат суштината на европскиот пристап: рударството не се враќа како индустрија од минатото, туку како дел од новата индустриска политика на Европа. Се отвораат рудници, се развиваат преработувачки капацитети, се инвестира во рециклирање, се скратуваат административни постапки, но истовремено се бараат студии, јавни консултации, еколошка одговорност и контрола.
Ова е важна лекција и за Македонија. Кај нас, рударството најчесто се сведува на поларизирана дебата: за или против одреден проект, за или против рудник, за или против инвестиција. Но, вистинското прашање е пошироко: дали Македонија сака да има модерна политика за минерални суровини, усогласена со европските стандарди, или ќе дозволи стратешки важни ресурси да останат заробени меѓу недоверба, институционална неодлучност и политички судири.
Податоците покажуваат дека секторот не е во позиција да чека. Според Државниот завод за статистика, индустриското производство во секторот „Рударство и вадење камен“ во мај 2026 година е намалено за 3,6% во споредба со мај 2025 година. Во истиот месец, бројот на работници во рударството и вадењето камен е намален за 7,3% во однос на мај минатата година. Тоа не е само статистика, туку сигнал дека една индустрија со традиција, знаење и економски потенцијал постепено слабее.
Во исто време, последните информации за рударството покажуваат дека јавната дебата во Македонија е силно поларизирана. Меѓутоа, јавниот интерес не се брани ниту со автоматско одбивање на секој рударски проект, ниту со автоматско одобрување на секоја инвестиција. Јавниот интерес се брани со институции кои поставуваат услови, проверуваат студии, бараат највисоки технологии, обезбедуваат мониторинг, гарантираат транспарентност и реагираат доколку правилата не се почитуваат.
Во таа насока, изминатиот период Министерството за енергетика, рударство и минерални суровини покажа дека контролата во рударскиот сектор не смее да биде само формална, туку и суштинска. Според информации од Министерството, само во 2025 година наплатата од концесиски надоместоци достигнала над 1,2 милијарди денари, што е повеќе од двојно во споредба со претходната година. Истовремено, донесени се 46 одлуки за едностран раскин на договори за концесии со субјекти кои не ги исполнувале законските обврски.
Дополнително, Министерството известува дека спроведува редовни и вонредни теренски проверки, испраќа опомени, поведува прекршочни постапки и применува санкции кога се прекршуваат обврските. Истовремено, се зголемува јавната достапност на информациите преку регистри, списоци на одземени концесии и јавно објавени документи.
Тоа е пристапот што ѝ е потребен на државата: рударство може да има само таму каде што има законитост, контрола, транспарентност, одговорност и јасна корист за граѓаните и локалните заедници. Одговорното рударство не значи отсуство на развој, туку развој под строги правила и со јасна заштита на јавниот интерес.
Во оваа насока се вклопува и подготовката на новата законска рамка за геологија и рударство, со која државата настојува да го замени постојниот Закон за минерални суровини со посовремени решенија, усогласени со европските практики и со Европскиот акт за критични суровини. Тоа е важен чекор, бидејќи модерното рударство не може да се развива врз застарени правила, туку врз јасни процедури, посилен надзор, транспарентност, еколошка одговорност, рекултивација и предвидлива инвестициска рамка.
Рударството може да биде дел од економското решение само ако биде поставено како современа, контролирана и транспарентна индустрија. Тоа значи нови инвестиции, но и нови стандарди; работни места, но и одговорност; извоз, но и заштита; развој, но и доверба.
Во таков модел, јавниот интерес не се сведува само на „за“ или „против“ рударство. Јавниот интерес значи чисти правила, силни институции, експертизи, редовен мониторинг, транспарентни концесии, одговорност кон локалното население и јасна економска корист за државата. Само така рударството може да биде дел од трансформацијата на Македонија, од економија што често зависи од увоз, потрошувачка и ниска додадена вредност, во економија што создава, извезува и се интегрира во европските индустриски процеси.
Европа веќе ја отвори оваа врата. Франција, Финска, Шведска, Португалија, Чешка, Германија, Романија и други земји членки инвестираат во нови рударски и преработувачки капацитети, затоа што знаат дека зелената транзиција не може да се случи без минерали. Македонија не треба да остане настрана од тој процес. Таа треба да влезе во него внимателно, одговорно и европски, со факти, со стандарди и со визија дека минералните суровини, ако се управуваат правилно, можат да бидат дел од нејзината економска и европска успешна приказна.
