Евроинтеграциите низ призмата на добрососедските односи
- Хрватските услови кон Црна Гора отвораат суштинска дилема за македонскиот европски пат околу тоа зошто Подгорица доби можност да преговара и да ги надминува отворените прашања во текот на пристапувањето, додека Скопје со години се соочува со блокади поврзани со името, историјата, јазикот и идентитетот
Изјавата на хрватскиот премиер Андреј Пленковиќ за осумте барања што Загреб ѝ ги поставува на Црна Гора повторно го отвори прашањето за разликите во пристапот кон земјите кандидатки за членство во Европската Унија.
Вистинската поента не е во бројот на условите, ниту во тоа дали Хрватска има право да бара решавање на спорните прашања со Црна Гора, туку поентата е во природата на тие барања, начинот на кој се поставуваат и, пред сè, во можноста земјата кандидат да продолжи со евроинтегративниот процес додека работи на нивно надминување.
Токму тука македонското искуство добива посебна тежина. Црна Гора веќе со години ги води пристапните преговори, отвора и привремено затвора поглавја, а истовремено се соочува со барања од Хрватска за прашања што произлегуваат од заедничкото историско наследство и меѓусебните односи. Македонија, од друга страна, и по долгогодишното исполнување на европската агенда останува пред суштинскиот почеток на преговорите, со услови што не се ограничуваат само на реформите, европското законодавство и функционирањето на институциите туку и задираат многу подлабоко.
Затоа, споредбата меѓу двата случаја не треба да се сведе на едноставна констатација дека едната земја има осум барања, а другата била соочена со помалку или повеќе условувања. Многу поважно е да се утврди дали станува збор за спорови што можат да се решаваат со конкретни правни и дипломатски инструменти или за барања што навлегуваат во чувствителни прашања на националното самоопределување. Одговорот на тоа прашање може да помогне да се разбере зошто евроинтегративните патишта на Македонија и Црна Гора се развиваат толку различно.
Одговорност за минатото или условување на идентитетот
Хрватските барања кон Црна Гора опфаќаат прашања како расветлувањето на судбината на исчезнатите лица, воените злосторства, логорот Морињ, имотните побарувања и разграничувањето. Станува збор за сериозни теми што не можат да се решат со политичка изјава или со еднострано прогласување дека спорот е затворен. Зад нив стојат човечки судбини, правни обврски, историски факти и интереси на двете држави. Токму затоа нивното решавање подразбира утврдување одговорност, институционална соработка, документирање на фактите и, каде што е потребно, постигнување меѓусебни договори.
Никој не може однапред да гарантира дека сите овие прашања ќе бидат лесно решени или дека хрватските барања во секој детаљ се неспорни. Напротив, некои од нив можат да предизвикаат сериозни несогласувања, а во одредени околности и да го забават црногорскиот пристапен процес. Но нивната суштина е во тоа што се однесуваат на конкретни настани, обврски и меѓудржавни спорови за кои може да се утврдуваат факти и да се бараат правно одржливи решенија. Тоа е значајна разлика кога ќе се спореди со долгогодишното искуство на Македонија.
Имено, спорот со Грција за името доведе до промена на државното име, но со тоа не завршија сите пречки на европскиот пат. Потоа следуваа условувањата од Бугарија, поврзани со толкувањето на историјата, јазикот, националниот идентитет и сето тоа кулминираше со барањето за уставни измени како услов за почеток на пристапните преговори на земјава. Така, наместо почеток на преговори во кои реформите ќе се оценуваат според јасни европски мерила, Македонија повторно се најде пред политичка пречка што не може да се надмине само со спроведување на европското законодавство.
Затоа тука мора да се направи важна разлика. Барањето за заштита на малцинските права е легитимно и претставува составен дел од европските вредности. Повеќе од јасно е дека ниту една држава кандидат не може да очекува членство без почитување на човековите права, без функционални институции и без гаранции за еднаквост на граѓаните. Но, од друга страна, заштитата на правата не е исто што и барањето земјава да прифати одредено наметнато толкување на сопствената историја или да се откаже од самостојното определување на својот национален идентитет.
Токму на таа граница се наоѓа суштинската дилема за македонско-бугарските односи. Дали целта е да се обезбеди конкретна и проверлива заштита на правата на луѓето или, преку европскиот процес, да се наметнат политички позиции за прашања што се предмет на длабоки историски и идентитетски несогласувања? Ова не е прашање на негирање на обврските кон малцинствата, туку на разграничување меѓу европските стандарди што важат за сите и националните толкувања за кои не може да се очекува автоматска согласност од соседната држава.
Зошто преговорите не беа искористени за надминување на спорните прашања?
Ако се прифати дека европската интеграција треба да биде процес во кој земјите кандидатки постепено ги исполнуваат обврските, тогаш неизбежно се наметнува прашањето зошто Македонија не доби можност на тој начин да ги надминува и спорните прашања со соседите, можност каква што имаше Црна Гора. Дополнително прашање е и зошто беше неопходно земјата да чека пред почетокот на преговорите, наместо да се воспостави процес во кој Европската комисија ќе го следи спроведувањето на реформите, а паралелно ќе се бараат решенија за билатералните несогласувања?
Случајот со Црна Гора покажува дека постои простор за таков пристап. Подгорица преговара со ЕУ, а Хрватска истовремено ги артикулира своите барања. Тоа не значи дека сите спорови се решени, ниту дека нивното решавање нема да влијае врз завршницата на пристапниот процес. Но самото постоење на преговорите ѝ овозможува на земјата да напредува во други области, да ги спроведува реформите и да работи на исполнувањето на поставените услови.
Тогаш зошто Брисел не го примени истиот принцип и за Македонија кога отворено ги убедуваше македонските граѓани дека името е последната пречка. Ако Бугарија смета дека уставните измени се неопходни за исполнување на договорената европска рамка, тогаш зошто не се отвори простор за поширок процес во кој ќе се оценува напредокот во сите области, а исполнувањето на конкретните обврски ќе се следи преку европските институции?
И уште едно прашање бара јасен одговор од бриселските либерални елити во овој црногорско-хрватски контекст. Имено, зошто прашањето што Софија го поставува како услов за напредување мора да биде пречка за започнување на суштинските преговори, наместо да биде дел од процесот во кој ќе се оценува исполнувањето на преземените обврски?
Овие прашања добиваат дополнителна тежина и во контекст на акцискиот план за заштита на малцинствата. Ако целта е да се обезбедат јасни механизми за заштита на правата, тогаш логично е да се очекува тие да се разработуваат преку експертски разговори, конкретни мерила и европско следење. Кога, наместо тоа, и ваквите инструменти стануваат предмет на дополнителни несогласувања и условувања, се наметнува дилемата дали процесот навистина се движи кон решавање на проблемите или се создаваат нови пречки пред неговото продолжување.
Тука не станува збор за барање Македонија да биде ослободена од обврските. Напротив, владеењето на правото, независноста на судството, борбата против корупцијата и заштитата на човековите права мора да бидат исполнети независно од односите со соседите. Но токму затоа треба да биде јасно што е реформски услов, што е преземена договорна обврска, а што е политичко барање што произлегува од билатерален спор. Без такво разграничување, европскиот процес ризикува да стане не само непредвидлив туку и суштински различен за секоја земја кандидатка.
Добрососедството не може да се мери со откажување од сопствениот идентитет
Во оваа споредба има уште еден важен момент. Хрватска и Црна Гора не се ослободени од историски товари, ниту нивните односи се лишени од политички чувствителни прашања. Но самото тоа што Загреб ги формулира своите барања во конкретни области отвора можност за нивно разгледување преку институционални и дипломатски механизми. Решавањето на спорот за границата, утврдувањето на судбината на исчезнатите лица или расчистувањето на имотните прашања не бара од Црна Гора да се откаже од своето национално самоопределување.
Во македонскиот случај, некои од барањата и толкувањата што произлегуваат од спорот со Бугарија се поврзани со прашања што се многу подлабоки од вообичаените меѓудржавни несогласувања. Кога во центарот на политичкиот спор се наоѓаат јазикот, историското наследство и националниот идентитет, тогаш решението не може да се сведе на административно исполнување услови. Уште помалку може да се очекува дека таквите прашања ќе исчезнат само затоа што се внесени во европска преговарачка рамка.
Токму затоа Европската Унија мора да направи разлика меѓу почитувањето на европските стандарди и наметнувањето национални толкувања. Првото е неопходно за членство. Второто може да создаде опасен преседан, особено ако на една држава ѝ се дава можност преку својата позиција во Унијата да влијае врз начинот на кој соседот ги дефинира сопствената историја, јазик и национална посебност.
Од македонска перспектива, ова не треба да биде аргумент за отфрлање на дијалогот со Бугарија, туку за негово поставување на поинаква основа. Дијалогот треба да биде насочен кон конкретни решенија, почитување на правата и исполнување на договорените обврски, без од него да се прави механизам за условување на националното самоопределување. Во спротивно, добрососедството ризикува да се претвори во еднонасочен процес во кој едната страна постојано треба да докажува дека ги исполнува очекувањата на другата.
Изјавата на Пленковиќ, гледана од овој агол, е важна не затоа што Хрватска треба да се претстави како пример без противречности, туку затоа што случајот со Црна Гора овозможува да се отвори прашањето за суштината на европското условување. Ако една земја може да напредува низ преговорите додека решава конкретни спорови со соседот, тогаш треба да се објасни зошто на друга земја ѝ се оневозможува истата можност поради несогласувања што задираат во нејзиното национално самоопределување.
На крајот, вистинската мерка на европското добрососедство не треба да биде колку отстапки е подготвена да направи една земја за да го задоволи соседот, туку колку двете страни се подготвени да ги решаваат споровите без да го попречуваат правото на другата држава самостојно да ги уредува своите внатрешни прашања. Европската интеграција треба да ги поттикнува соседите да ги надминуваат разликите, а не да им овозможува тие разлики да станат трајна пречка за иднината на едниот од нив.
Впрочем, постои суштинска разлика меѓу барањето соседот да преземе одговорност за конкретен спор и барањето да го промени начинот на кој се разбира самиот себеси. Токму таа разлика треба да биде појдовната точка во преиспитувањето на македонскиот европски пат, но и на принципите според кои Европската Унија ги оценува земјите што сакаат да ѝ се приклучат.
