Правото, симболите и границите на лојалноста
- Знамињата се концентрирани симболи на суверенитет, идентитет, историја и политичка припадност. Затоа и политиката и правото (и меѓународното и
внатрешното) прават јасна разлика меѓу државното знаме како симбол на една суверена држава и знамето што го користи етничка или национална заедница како израз на својот културен и национален идентитет. Таа разлика е суштинска - Во текстот што следува, уредничкиот колегиум направи интерна дебата, инспирирана од начинот на кој албанскиот етнички колективитет како малцинство во Македонија се обидува во континуитет, по Охридскиот договор, да наметне визуелна перцепција во домашната и во меѓународната јавност, со знамиња и национални симболи, дека
„демонстрацијата на етноцентричните идеи на мегаломански начин е вистинскиот начин за израз на идентитет, историја, политичка припадност“… А всушност таквата агресивна демонстрација на симболи, написи, пароли и сл. не само што прави провокативен амбиент на наметливост и нетолеранција туку тоа поведение пред сѐ е израз на флагрантно кршење на Уставот и законите во државава и на други актуелни акти прописи. Обрнувањето внимание на овој предизвик, токму кон албанскиот кампус, каде што веќе постои критична маса на зрели политичари и лидери кај кои фазата на мегалодржавни етнички аспирации е минато и кои имаат нова матрица за национален и заеднички државен напредок, е една од целите на новинарската колегиумска дебата, од која мал дел пренесуваме во весникот
Државното знаме претставува држава. Етничкото знаме претставува заедница. Иако понекогаш визуелно можат да бидат идентични, нивното правно значење не е исто. Меѓутоа, токму таму каде што правната разлика е најјасна, политичката реалност знае да стане најконтроверзна.
Што вели меѓународното право?
Во меѓународното право државното знаме е официјален симбол на суверена држава. Тоа ја претставува државата во меѓународните односи, го користат државните институции, дипломатските претставништва и вооружените сили и е неразделно поврзано со суверенитетот.
Од друга страна, знамето што го користи етничка заедница нема таков статус. Тоа не создава територијални права, не претставува суверенитет и не произведува меѓународноправни последици. Неговата функција е идентитетска и културна.
Поради тоа, меѓународното право НЕ забранува етничките заедници да користат знаме што е идентично со државното знаме на нивната матична држава. Но истовремено НЕ им дава право тоа знаме да добие статус еднаков на државното знаме на државата во која живеат.
Клучната улога на домашното право
Токму затоа меѓународното право му го препушта ова прашање на внатрешното законодавство. Во Македонија постои законска рамка што го регулира користењето на знамињата на заедниците. Освен Уставот, еден од законите е и Законот за употреба на знамињата на заедниците во Република Македонија, потоа Законот за употребата на грбот, знамето и химната на Република Македонија, Законот за локалната самоуправа, одлуките на Уставниот суд итн.
Со Законот за употреба на знамињата на заедниците во Република Македонија се утврдуваат условите, поводите и местата на кои тие можат да бидат истакнати, како и правилата кога и како тие се истакнуваат заедно со државното знаме.
Со тоа законодавецот се обидува да воспостави рамнотежа меѓу две еднакво важни вредности: правото на етнички идентитет и почитувањето на унитарниот државен поредок.
Каде започнува проблемот?
Контроверзиите не произлегуваат од самото постоење на албанското знаме како симбол на етничките Албанци. Прашањето е дали неговото користење во конкретни случаи останува во законските рамки или создава впечаток дека го заменува државното знаме во јавниот простор, обележувајќи некаква посебна територија, екстериторијалност, друг суверенитет, различен од оној предвиден со Уставот на Македонија…
Во јавноста веќе подолг период постојат перцепции дека во одредени средини албанското знаме се истакнува значително пошироко од случаите предвидени со закон: високи јарболи, јавни површини, комеморативни собири и локални празници, јавни манифестации и собирања, на свадбени колони, приватни прослави, при што во дел од тие случаи државното знаме на Македонија е отсутно. Дали секој од тие случаи претставува прекршување на законот е прашање што може да се утврдува само врз основа на конкретните факти и применливите законски одредби. Но независно од тоа, ваквите појави создаваат силни политички и општествени реакции.
Правото и перцепцијата не се секогаш исто нешто
Во едно мултиетничко општество симболите имаат значење што ја надминува нивната формална правна природа. Она што за припадниците на една заедница претставува израз на етничка припадност, за други граѓани може да се доживее како демонстрација на политичка доминација или како симболично потиснување на државниот идентитет.
Особено кога во јавниот простор државното знаме е речиси невидливо, односно го нема, а доминира знамето на друга држава, дел од јавноста тоа го толкува како порака што оди подалеку од културниот идентитет. Дали таквата перцепција е основана е предмет на политичка и општествена дебата, но нејзиното постоење не може да се игнорира.
Охридскиот договор и симболичката политика
Охридскиот рамковен договор се обиде да создаде нов модел на етничка рамноправност и значително ги прошири колективните права на заедниците. Но во пракса испадна дека создаде модел на привилегија на само едно етничко малцинство, при што се искривоколчи духот на договорот за мултиетничко општество, изедначувајќи го албанскиот етнички ентитет со носителот на државноста – македонскиот народ.
Но секој систем што се темели на рамнотежа бара внимателно почитување на правилата. Доколку едната страна смета дека правилата не се применуваат доследно, а институциите не реагираат еднакво кон сите, неизбежно се создава впечаток на селективна примена на правото. Во таква атмосфера правниот проблем постепено се претвора во политички проблем, а политичкиот проблем станува прашање на доверба во државата.
Најголемиот предизвик е институционалната доследност
Секоја правна држава мора да биде предвидлива. Ако законот пропишува правила за употреба на знамињата, тие треба да важат еднакво за сите заедници, без оглед на нивната бројност, политичко влијание или историски околности. Селективната примена на правото ја нарушува довербата во институциите повеќе отколку самото прекршување. Истовремено, секоја јавна расправа за ова прашање мора да прави јасна разлика меѓу легитимното право на етнички идентитет и евентуалните прекршувања на законските правила за користење на симболите. Првото е заштитено демократско право. Второто, доколку е утврдено, е прашање на владеење на правото.
Прашањето не е дали етничките Албанци имаат право на свој идентитет. Тоа право е неоспорно и е дел од современите европски стандарди. Прашањето е дали правилата што државата сама ги донела за употребата на знамињата се применуваат еднакво и доследно. Во секоја демократска држава симболите треба да обединуваат, а не да создаваат впечаток на паралелни политички простори. Доколку институциите дозволат законските правила да станат предмет на селективно толкување или селективна примена, тогаш спорот повеќе не е околу едно знаме. Тој станува спор околу авторитетот на правната држава. Вистинската сила на една мултиетничка демократија не се мери по бројот на знамињата што се веат, туку по тоа дали сите граѓани се уверени дека законите важат еднакво за сите. Правната држава бара доследно почитување, примена и спроведување на правото. Не е спорно кое знаме кој го сака. Спорно е дали законите што ја уредуваат употребата на тие знамиња важат еднакво за сите. Одговорот на тоа прашање ја определува зрелоста на државата.
И сето ова горедебатирано не е насочено против една заедница, туку во прилог на владеењето на правото како општ универзален принцип и како принцип за кои треба да бидат свесни еднакво сите граѓани на македонското мултиетничко општество. П.Р.
ЕВРОПСКО КОМПАРАТИВНО ИСКУСТВО
Европа го признава идентитетот, но не дозволува замена на државниот симбол
Во европските демократии правото на етничките заедници да ги негуваат своите национални симболи е неоспорно. Но исто толку неоспорен е и принципот дека државното знаме останува единствениот симбол на државниот суверенитет. Затоа европската практика не се темели на неограничена употреба на етнички или национални знамиња, туку на прецизни законски правила.
На пример, во Шпанија, каталонското и баскиското знаме се легално признаени регионални симболи, но државното знаме на Шпанија има задолжително место на сите државни институции. Судската практика повеќепати потврдила дека ниту една регионална власт не смее да го замени или да го потисне државниот симбол.
Натаму, во Италија… Германското малцинство во Јужен Тирол слободно ги користи своите етнички и регионални симболи, но не го заменува италијанското државно знаме. Законот пропишува кога и како се истакнуваат знамињата на јавните институции, а државното знаме секогаш има предност како симбол на републиката.
Финска е уште поилустративен пример. Шведското малцинство ужива широки јазични и културни права, но не постои практика шведското државно знаме масовно да се користи како замена за финското во јавниот простор. Културниот идентитет и државната лојалност не се поставуваат како спротивставени категории.
Заедничката карактеристика на овие европски модели е јасна, и во теоријата (прописите) и во праксата (примената). Имено, етничкиот идентитет е заштитен, но е правно уреден. Ниту една европска демократија не дозволува јавниот простор да создава впечаток дека државниот суверенитет е релативизиран преку доминација на знамето на друга држава.
Токму затоа европскиот стандард не е забрана на етничките симболи, туку нивно јасно правно разграничување од државните симболи. Балансот се постигнува со еднаква примена на законот, а не со политички компромиси или селективна толеранција.
Тоа е и суштински визир за Македонија. Прашањето не е дали граѓаните имаат право да го изразуваат својот етнички идентитет, туку дали законските правила за употреба на симболите важат еднакво за сите. Само доследното владеење на правото може да обезбеди државното знаме да остане симбол на заедничката држава, а знамињата на заедниците – симболи на нивниот легитимен културен и национален идентитет.
Европските демократии не го мерат степенот на слобода според бројот на истакнати етнички знамиња, туку според способноста државниот суверенитет и културниот плурализам да коегзистираат во јасно дефинирана правна рамка. Кога таа рамка доследно се применува, знамињата не се извор на конфликт, туку израз на уреден правен поредок. Кога не се применува, истите тие симболи стануваат средство за политички конфронтации и меѓуетничка недоверба. Тоа е нешто што дел од зрелите политичари во албанскиот кампус го знаат, но сѐ уште се судираат и со објективни, но и субјективни причини за да направат лидерски исчекор во вистинската насока. П.Р.
