Шеесет години од ремек-делото на Ингмар Бергман
Оваа година се навршуваат шеесет години од премиерата на „Персона“ (1966), филмот што не само што ја обележа кариерата на Ингмар Бергман туку засекогаш го промени начинот на кој киното размислува за идентитетот, човечката свест и за осаменоста. Ретко кој филм од историјата на седмата уметност успеал да остане толку радикален, но во исто време и современ како „Персона“. И по шест децении, ова дело не изгледа како артефакт од минатото, туку како филм снимен за нашето време – време на дигитални аватари, конструирани идентитети и сè подлабока егзистенцијална изолација.
Денес, кога комуникацијата никогаш не била поинтензивна, а човечката блискост никогаш покревка, „Персона“ се наметнува како едно од најпророчките филмски остварувања во историјата. Тоа е филм за неможноста навистина да го познаеме другиот, но и за невозможноста да се соочиме со самите себеси.
Бергман – архитектот на човечката душа
Ингмар Бергман останува едно од најзначајните имиња во светската кинематографија. Роден во 1918 година во Упсала, Шведска, тој зад себе остави повеќе од шеесет филма и огромно театарско творештво, создавајќи универзум во кој темите како верата, смртта, љубовта, вината, тишината и идентитетот добија досега невидена психолошка длабочина.
Неговите филмови – „Седмиот печат“, „Диви јагоди“, „Крици и шепоти“, „Фани и Александар“, „Сцени од еден брак“ – одамна се дел од канонот на светската култура. Бергман беше добитник на многубројни меѓународни признанија, меѓу кои и три „Оскари“ за најдобар странски филм, како и почесната „Златна палма“ на „Канскиот фестивал“. Неговото влијание се чувствува кај автори од различни генерации и естетики: Вуди Ален, Андреј Тарковски, Ларс фон Трир, Дејвид Линч, Михаел Ханеке, Педро Алмодовар и многу други.
Не е случајно што Андреј Тарковски еднаш изјави дека Бергман е „најголемиот режисер, оној што ја измислил новата филмска граматика“. Малкумина автори успеале толку убедливо да ја претворат внатрешната состојба на човекот во чисто филмско искуство.
Кога маските почнуваат да се распаѓаат
„Персона“ започнува едноставно, речиси минималистички. Познатата актерка Елизабет Фоглер (Лив Улман), за време на театарска претстава, одеднаш одлучува да престане да зборува. Иако медицински е целосно здрава, таа одбива да комуницира со светот. За време на закрепнувањето на изолиран остров, за неа се грижи младата медицинска сестра Алма (Биби Андерсон). Постепено, односот меѓу двете жени станува сè поинтимен, но и сè понејасен. Границите меѓу нивните личности почнуваат да исчезнуваат, нивните идентитети се преклопуваат, а реалноста се распаѓа пред очите на гледачот.
На површината, „Персона“ е психолошка драма. Во суштина, тоа е филмски есеј за природата на идентитетот. Бергман сугерира дека личноста што ја претставуваме пред светот е само маска – „persona“, латински термин што во античкиот театар означувал маска носена од актерите. Зад неа, можеби, нема стабилно „јас“, туку само стравови, трауми и фрагментирани спомени.
Токму затоа филмот денес изгледа толку современо. Во ерата на социјалните мрежи, каде што секој создава внимателно конструирана верзија од себе, „Персона“ звучи речиси застрашувачки актуелно. Елизабет одбива да говори не затоа што нема што да каже туку затоа што повеќе не верува во сопствената улога. Нејзината тишина е бунт против лажните идентитети и против празнината на општествените маски.
Филм што го разурна јазикот на киното
Една од причините поради кои „Персона“ и денес се смета за револуционерно дело е неговата радикална форма. Бергман, заедно со легендарниот директор на фотографија Свен Никвист, создава визуелен свет во кој секој кадар носи психолошко значење.
Црно-белата фотографија е меѓу најубавите во историјата на киното. Лицата на Лив Улман и Биби Андерсон се снимени со таква интимност што стануваат пејзажи на човечката душа. Крупните планови, екстремната близина до лицата, долгите тишини и минималистичкиот простор создаваат чувство на клаустрофобија и емоционална голотија.
Особено легендарна останува сцената во која лицата на двете актерки буквално се спојуваат во едно лице – еден од најиконските кадри во историјата на светската кинематографија. Тој визуелен момент ја сумира суштината на филмот: каде завршува едниот човек и каде започнува другиот?
Бергман дополнително ја разорува и самата филмска илузија. Филмот започнува со низа експериментални слики – проектор, филмска лента, фрагменти од различни сцени, дури и момент во кој филмската копија навидум се кине и согорува. Со тоа, авторот постојано нè потсетува дека гледаме филм, но и дека реалноста сама по себе е нестабилна конструкција.
Од контроверзно дело до култен статус
По премиерата во 1966 година, „Персона“ ги подели критичарите. Дел од нив го прогласија за ремек-дело, додека други го сметаа за претерано апстрактен и неразбирлив. Со текот на времето, меѓутоа, неговата репутација само растеше.
Денес „Персона“ редовно се појавува на листите на најдобри филмови на сите времиња, а неговото влијание може да се забележи во делата на голем број современи автори – од Дејвид Линч и Роберт Алтман, до Дарен Аронофски и Михаел Ханеке. Филмот останува предмет на бескрајни академски анализи, психоаналитички толкувања и филозофски расправи.
Но можеби неговата најголема вредност лежи токму во фактот што одбива конечно објаснување. „Персона“ го турка во сомнеж прашањето за идентитетот, за улогите што ги играме, за болката што ја криеме и за тишината што понекогаш кажува повеќе од зборовите.
Заклучок
Шеесет години по своето создавање, „Персона“ останува едно од најсмелите и највознемирувачки филмски дела во историјата. Тоа е филм што не старее затоа што зборува за суштински човечки страв: стравот дека сме сами, дека никогаш целосно нема да бидеме разбрани и дека можеби ниту самите не знаеме кои сме.
Во свет исполнет со бескрајна комуникација, „Персона“ нè потсетува на парадоксот на современото постоење – дека човекот може да биде опкружен со луѓе, а сепак да остане длабоко и непоправливо осамен. И токму затоа, шест децении по премиерата, лицето на Бергмановата „Персона“ и понатаму е нашето сопствено лице.
