(сеќавање на Шпанската граѓанска војна)
- Европа ја изгуби навиката да живее без непријател. Кога останаа без колонии, старите европски империи почнаа да ја враќаат логиката на конфронтацијата во сопствениот двор
- Денес Европа повторно зборува со јазик што долго време изгледаше дека е заборавен. Секој европски самит сè повеќе личи на состанок за вооружување. Буџетите за одбрана растат со темпо што до вчера изгледаше незамисливо. Воената индустрија повторно станува двигател на економските стратегии
Европа со децении се тешеше дека Шпанската граѓанска војна беше пресметка меѓу две големи идеологии. Фашизмот против републиката. Реакцијата против револуцијата. Но таа приказна е удобна затоа што почетокот на трагедијата го преместува во парламентите, во партиите и во политичките говорници. Вистината е понепријатна.
На 17 јули 1936 година војната не започна во Мадрид, таа започна во шпански Мароко. Во гарнизоните на една колонијална војска што со години беше воспитувана да владее со сила, а не со политика. Насилството што Европа го држеше далеку од себе, на африканскиот брег, се врати дома.
Империјата секогаш мисли дека може да го контролира насилството. Историјата речиси секогаш покажува дека не може.
Со векови европските сили ја градеа својата моќ така што војните ги водеа надвор од континентот. Колониите беа простор каде што се тестираа армии, оружја и политички доктрини. Она што беше незамисливо во Париз, Лондон или Мадрид, беше сосема прифатливо во Алжир, Конго, Индија или Мароко. Насилството имаше адреса далеку од европската совест.
Но историјата има една сурова навика. Моделите што долго ги применувате врз другите, порано или подоцна почнуваат да се применуваат врз вас.
Денес Европа повторно зборува со јазик што долго време изгледаше дека е заборавен. Секој европски самит сè повеќе личи на состанок за вооружување. Буџетите за одбрана растат со темпо што до вчера изгледаше незамисливо. Воената индустрија повторно станува двигател на економските стратегии. Политичарите зборуваат за „долга конфронтација“, „нова безбедносна архитектура“, „подготвеност за идни закани“.
Речиси никој веќе не зборува за тоа како изгледа мирот.
Поддршката за Украина, за многумина оправдана како помош за држава што се брани од агресија, воедно отвори и поширока дебата за тоа дали Европа постепено ја прифаќа милитаризацијата како трајна политичка состојба. Прашањето не е дали Украина има право да се брани. Прашањето е дали континентот ризикува да ја прифати логиката дека секој голем безбедносен предизвик првенствено се решава преку долгорочно вооружување, а не преку создавање услови за политичко решение. Тоа е опасна промена. Зашто милитаризмот никогаш не останува само во касарните. Тој полека се вселува во институциите, во економијата, во медиумите и во јавниот говор. Почнува да ја менува психологијата на едно општество. Компромисот станува слабост. Сомнежот се прогласува за нелојалност. Дипломатијата се претставува како наивност. Стравот станува политички капитал.
Така умира политиката.
Европската Унија беше најамбициозниот мировен проект во модерната историја. Нејзината најголема сила не беше во воената надмоќ и војување, туку во идејата дека економската и политичката меѓузависност можат да го направат војувањето бесмислено. Денес таа идеја сè почесто ѝ отстапува место на старата логика на баланс на сили. Истата логика што Европа ја познава со векови. Истата логика што двапати ја одведе во светска катастрофа.
Тоа не значи дека историјата мора да се повтори. Но значи дека вреди да се препознае кога старите политички инстинкти повторно се појавуваат.
Најголемата иронија е што Европа денес почнува да личи на сопствените империи. Некогаш силата се демонстрираше во колониите, далеку од европските метрополи. Денес истата политичка култура постепено се вкоренува во самото срце на континентот. Не се промени логиката. Само се промени географијата.
А кога империјалниот начин на размислување ќе се пресели дома, тоа никогаш не е знак на самодоверба. Тоа е симптом дека еден историски модел ја достигнал својата последна фаза.
Империите ретко пропаѓале затоа што биле слаби. Најчесто пропаѓале затоа што поверувале дека силата може бескрајно да ја заменува политиката.
Токму затоа денешното прашање не е дали Европа произведува повеќе оружје отколку вчера.
Прашањето е дали, во желбата повторно да покаже мускули, не почнува да ја губи најголемата сила што некогаш ја направи пример за светот – способноста конфликтите да ги решава со политика, а не со логиката на воената конфронтација.
