Од патувањата по Апсурдистан (1):
Ова е измислена приказна. Сите сличности со реални настани и ликови се случајни.
Институциите што се создадени за да бидат бастиони на слободната мисла, научниот интегритет и критичкото преиспитување на стварноста имаат една трагична ранливост: кога ќе паднат под авторитарен режим, тие не пропаѓаат со тресок, туку со шепот. Заробените умови, оние што егзистираат во рамките на оваа приказна, имаат заедничка карактеристика: го предаваат сопствениот разум во замена за сигурност, комфор или статус, воспевајќи го и ракоплескајќи му на Големиот Брат. Трите ѕвера од „темната шума“, кои ги симболизираат главните пороци што ги држат заробени умовите на актерите во нашава приказна, се: првиот ѕвер – похотата и измамата; вториот ѕвер – гордоста, суетата и насилството; и третиот – лакомоста и неконтролираната желба за материјални нешта.
Приказната, која првпат ја слушнав во Апсурдистан, започнува вака: во една институција (според раскажувачот, некогаш светилник на мудроста) сместена на орбитална мегаструктура што лебди над изумрената матична планета, вработените стануваат сведоци на нов, посуптилен, но еднакво разорувачки феномен, воспоставување внатрешен режим што раскажувачот го именува со терминот „јереизам“. Вообичаено за ваквите наративи, за овој систем да функционира беспрекорно, водечкиот човек се потпира на сојуз со четворица клучни соработници, кои, како четирите јавачи на апокалипсата, систематски ја уништуваат слободната мисла.
Првиот меѓу нив настапува како јавач на окупацијата на праведноста. Тоа е интелектуалец, кој во институцијата ужива статус на највисок морален авторитет; зборува со јазикот на етиката и постојано дебатира за „високи вредности“, но неговата вистинска улога е да им даде филозофско и морално оправдување на најприземните чистки и одлуки на раководството. Со сопствената маска на чесност, тој ги заслепува колегите, убедувајќи ги дека секоја жртва на системот е само оправдана колатерална штета за повисоко добро. Вториот соработник е јавачот на разочарувањето и конформизмот – некогаш брилијантен интелектуалец, кој, по низа лични неуспеси и неправди во минатото, целосно кренал раце од идеалите. Неговата филозофија е нихилистичка и сурова; преку својот отворен цинизам, тој ги инфицира колегите и помладите кадри, убедувајќи ги дека секој обид за автентична мисла и отпор е чиста глупост, со што ја убива креативноста уште во зародиш.
Третиот јавач ја има улогата на комесар на менталниот глад. Тоа е човек со просечен талент, но со извонредна смисла за бирократска контрола, кој го спроведува прогонот преку вештачка распределба на ресурсите. Преку административни бариери, комисии и строги правилници за евалуација, тој одлучува кој ќе добие средства за истражување, а кој ќе биде маргинализиран, принудувајќи ги научниците и уметниците да ги сведат сопствените трудови на празни текстови што му ласкаат на режимот. Четвртиот, и можеби најморничавиот, е трубадурот на духовната смрт, харизматичен интелектуалец, омилен меѓу медиумите и вешт оратор што ја претворил сопствената интелигенција во чиста забава. Секогаш кога во институцијата ќе се појави сериозен проблем или критика на јереизмот, овој јавач настапува со хумор, спинови и релативизација, претворајќи го секој обид за сериозна дебата во баналност во која сè е на продажба и ништо нема вистинска вредност.
Но приказната тука добива поинаков пресврт. На орбиталната мегаструктура, јереизмот веќе не се потпира исклучиво на текстови и гласини, туку на квантни невронски мрежи што го мапираат секој импулс на интелектуалците. Овде, кетманот е дигитален филтер во мислите на истражувачите, штит што ги маскира нивните вистински идеи за да не бидат избришани од централниот сервер. Четирите јавачи на апокалипсата во овој научнофантастичен пејзаж дејствуваат како живи алгоритми: моралната праведност е кодирана во непогрешлив судија; нихилизмот е системска симулација што докажува дека секој отпор е математички залуден; административниот комесар ги гаси енергетските полиња на непослушните лаборатории; а харизматичниот трубадур создава бесконечен холографски шум за да го одвлече вниманието од вистинското распаѓање на знаењето.
Овој футуристички јереизам создава илузија дека умот е слободен додека се движи низ симулираните рамнини на знаењето, но, во суштина, секое откритие е однапред одобрено од Големиот Брат, кој ги користи умовите на интелектуалците како процесорска моќ за одржување на сопствениот вечен култ. Во оваа состојба на совршено заробеништво, каде што умот е закован за бирократските орбити, механизмот на јереизмот – раскажува минувачот – наликува на старата парабола за слепците и слонот.
Во таа древна приказна, на група слепци им е дадено да допрат по еден дел од слонот: оној што ја држи ногата тврди дека слонот е столб; оној што ја држи опашката вели дека е јаже; а оној што го допира увото тврди дека животното е лепеза. Во орбиталниот храм на јереизмот, водечкиот човек и неговите четворица соработници намерно ја одржуваат оваа илузија. Секој истражувач во институцијата е принуден да гледа само во сопствениот тесен, изолиран сектор од стварноста. Тие допираат само мал дел од вистината, додека целата слика, суштината на заробувањето на институцијата и нивната колективна деградација, останува скриена во маглата на бирократските алгоритми. Оваа изолација создава интелектуална гордост, но и длабоко незнаење. Членовите веруваат дека ја поседуваат вистината, несвесни дека нивната парцијална вистина е само алатка со која системот управува со нивната целосна покорност.
Она што ја прави оваа деструкција тотална е начинот на кој јереизмот успева трајно да ги трансформира сопствените поданици: по неколку години поминати под овој притисок, границата помеѓу она што луѓето го мислат приватно и она што го зборуваат јавно целосно исчезнува. Квантниот актер се спојува со холографската маска и умот станува трајно заробен. Кога интелектуалецот ќе го изгуби капацитетот за сопствено мислење, институцијата престанува да биде жива средина и станува мавзолеј, место што сè уште има звучно име на таблата, престижни титули на вратите и буџет за функционирање, но чија суштина е одамна мртва. Јереизмот победува тогаш кога заробениот ум почнува да го сака сопствениот кафез, верувајќи дека тишината е единствената разумна филозофија.
Наместо да трагаат по ѕвездите, заробените умови наликуваат на мајмунот што посегнува по одразот на месечината во бунарот. Фасциниран од сјајот на водната површина, тој верува дека ја уловил самата месечина, па паѓа во длабочините и се дави. Интелектуалците, заслепени од лажните признанија, титули и виртуелни напредувања што им ги доделува Големиот Брат, трчаат по илузијата на општествениот престиж. Тие не ја гледаат вистинската светлина на слободната мисла, која се наоѓа високо над нивната орбита, туку се задоволуваат со евтиниот, искривен одраз во огледалото на авторитарниот систем, тонејќи сè подлабоко во интелектуалното мртвило на конформизмот.
Сепак, историјата на заробените институции, дури и во најдалечните предели на галаксијата, нè учи дека ниеден кетман не е совршен и ниеден догматски систем не е вечен. Колку и да е херметички затворен храмот на јереизмот во сопствената орбитална изолација, тој секогаш зависи од илузијата на апсолутна контрола – илузија што лесно може да пукне под притисок на самата природа. Оваа несовршеност на контролата нè потсетува на приказната за лотосот што никнува и расте во највалканата кал, на дното од матната вода, но кога конечно ќе излезе на површината и ќе расцути под сонцето, на неговите ливчиња нема ниту една трага од нечистотијата во која израснал.
Дури и во најдлабокиот мрак на институционалното замолчување, во калта на конформизмот што ја создаваат четирите јавачи, секогаш останува барем еден ум што одбива целосно да се спои со маската, еден поглед што приватно ја препознава лагата и една скриена мисла што чека погоден момент за да никне. Слободната мисла има сопствена, речиси генетска жилавост; таа може да биде притисната и маргинализирана, но не може да биде целосно избришана од човечкото битие. Доволно е само неколкумина да престанат да ја играат сопствената улога, доволно е неколку гласа јавно да го изговорат она што сите го кријат во своите кодирани шифри, па целата кула од карти на јереизмот да почне да се урива под сопствената тежина. Колку и да е густа калта, стремежот кон вистината секогаш го наоѓа сопствениот пат за да излезе на површината како чист и недопрен лотос, потсетувајќи нè дека разумот, иако привремено заробен во стерилните ходници на институцијата, секогаш ја носи во себе клицата на конечната слобода.
(продолжува)
