Живееме во време што постојано нè уверува дека човекот е автономен, самодоволен и слободен од секоја „надворешна“ заповед. Во таков контекст, прашањето „зошто да постам кога можам и да не постам?“ звучи сосема логично. Ако постот не е законска обврска, ако никој не ме казнува затоа што не постам, ако мојот живот и без тоа тече нормално – тогаш која е неговата смисла? Што добивам ако постам? И дали воопшто нешто губам ако не постам?
Овие прашања не треба да се оттурнуваат со површни одговори. Напротив, тие се израз на духовната состојба на современиот човек. Затоа, велигденскиот пост, во традицијата на Православна црква, не може да се објаснува само како црковен обичај или како културно наследство. Тој мора да се објасни како антрополошка и богословска вистина – како нешто што ја открива самата природа на човекот.
Постот како прва заповед
Од теолошки аспект, постот не започнува со монасите, ниту со пустинските отци, ниту со црковните канони. Постот започнува во рајот. Првата заповед што Бог му ја дава на човекот не е заповед за молитва, ниту за жртва, туку заповед за воздржание: „Од дрвото за познавање на доброто и злото не јади“. Свети Ефрем Сирин толкува дека забранетото дрво не било некакво магично или отровно дрво. Тоа било обично дрво, како и сите други. Но токму во тоа е суштината: Бог му дал на човекот само една граница, една можност за слободно послушание, за човекот да го помни својот Создател. Постот, според ова разбирање, не е диететски режим, туку чин на сеќавање. Заповедта за пост е заповед за однос.
Кога човекот пости, тој сведочи дека неговиот живот не зависи само од материјалното, туку од заедницата со Бога. Кога човекот одбива да пости, тој не прави само гастрономски избор, туку егзистенцијален став: „Јас сам одлучувам што е добро за мене“. Оттука, постот станува прашање на љубов, а не на обврска.
Постот во консумеристичко време
Современиот човек е воспитан во култура на постојана достапност. Сè е „веднаш“, „сега“, „без одложување“. Храната е изобилна, желбите се поттикнувани, а воздржувањето се смета за нешто што создава фрустрација. Во таква средина, постот изгледа како анахронизам. „Зошто да се лишувам од нешто што можам да го имам?“, прашува човекот на нашето време.
Но токму тука лежи драмата. Човекот што никогаш не се лишува, станува заробеник на своите желби. Слободата без граници постепено се претвора во зависност. Постот, во таа смисла, е училиште на слободата. Тој нè учи дека можеме да кажеме „не“ – не затоа што храната е лоша, туку затоа што човекот не е роб на храната. Господ Исус Христос постеше четириесет дена во пустината пред да ја започне својата јавна проповед. Пораката и целта на овој пост не беше да се покаже дека храната е зло, туку дека човекот треба да го постави духовниот глад над телесниот.
Постот не е диета
Една од најголемите опасности на нашето време е редуцирањето на постот на гастрономска техника. Денес често се слуша: „Постам, ама јадам посни бургери, посни сирења, посни десерти“. Пазарот веќе одамна го комерцијализирал постот. Парадоксално, понекогаш постот чини повеќе отколку редовната исхрана. Кога постот станува скап кулинарски експеримент, тогаш нешто суштинско е промашено.
Постот не е цел сам по себе. Тој е средство. Како што физичката вежба не е цел сама по себе, туку средство за здравје, така и постот е духовна вежба. Ако не води кон внатрешна промена, кон покајание, кон очистување на мислите – тогаш останува само надворешна форма.
Современиот грузиски светител Гаврил Ургебадзе вели: „Постот е време кога се преиспитуваме за нашите гревови пред Бога и не мислиме на храната“. Оваа реченица е длабоко разобличувачка. Ако во време на пост најмногу размислуваме што ќе јадеме, а не кои сме пред Бога – тогаш сме ја замениле суштината со формата.
Што добивам ако постам?
Прашањето „што добивам?“ е типично за пазарната логика. Во економијата тоа е легитимно прашање. Но духовниот живот не функционира по истата математика. Сепак, ако треба да одговориме – човекот добива внатрешна слобода. Добива способност да управува со своите желби. Добива осетливост за присуството на Бога. Добива свесност дека животот не е само биолошко преживување. Постот ја разоткрива нашата зависност од ситните навики. Кога ќе се откажеме од нешто мало, почнуваме да гледаме колку сме врзани за него. Таа свесност е почеток на покајанието. Но постот не смее да заврши во индивидуалистичка аскеза.
Постот и милосрдието
Свети Јован Златоуст, големиот учител на Црквата, советува дека оној што пости треба да пресмета колку заштедил од храната и тоа да го подели на сиромашните. Ова не е социјална стратегија, туку богословска логика. Ако постот не раѓа милосрдие, тогаш не ја исполнил својата цел. Постот ја стеснува нашата трпеза за да го прошири нашето срце. Во време кога индивидуализмот станува норма, а туѓата болка лесно се игнорира, постот нè потсетува дека не сме изолирани острови. Воздржанието од храна треба да се претвори во храна за некој друг. Но уште повеќе – воздржанието од гнев треба да стане прошка; воздржанието од осуда – разбирање; воздржанието од рамнодушност – конкретна грижа. Вистинскиот пост не се мери само со тоа што не сме јаделе, туку со тоа кого сме нахраниле, утешиле или подигнале.
Континуитетот на духовниот живот
Како што вежбањето во фитнес-центар нема ефект ако трае само една седмица, така и постот нема траен плод ако не води кон континуирана духовна дисциплина. Велигденскиот пост е интензивен период, но не е изолиран проект. Тој е поткрепа, концентрирана вежба, потсетник дека целиот живот треба да биде ориентиран кон Бога. Ако по завршувањето на постот се вратиме на истата духовна рамнодушност, тогаш постот станува сезонска побожност. Но ако постот остави трага – ако нè научи на молитва, на трпение, на простување – тогаш тој станува дел од нашата личност.
Постот како одговор на заборавот
Најдлабоката трагедија на современиот човек не е сиромаштијата, ниту технолошката зависност, туку заборавот на Бога. Постот е лек против тој заборав. Тој нè прекинува во автоматизмот на секојдневието. Нè тера да застанеме. Да се прашаме: Кој сум? Од каде доаѓам? Кон што одам? Постот не го менува Бога. Тој го менува човекот. И затоа, прашањето не е: „Морам ли да постам?“ Прашањето е: „Сакам ли да се сеќавам на Бога?“ Ако одговорот е да, тогаш постот станува природен израз на таа желба. Во свет што нè учи да земаме, постот нè учи да се откажуваме. Во свет што нè учи да трошиме, постот нè учи да даруваме. Во свет што нè учи да уживаме без граници, постот нè учи дека границата е услов за вистинска слобода. Затоа, велигденскиот пост не е архаичен ритуал. Тој е повик кон враќање – враќање кон себеси, кон ближниот, и, пред сè, кон Бога. А таму каде што има сеќавање на Бога, таму започнува вистинскиот живот.
Проф. д-р Виктор Недески
Авторот е продекан на Православниот богословски факултет „Свети Климент Охридски“ при УКИМ-Скопје
