Македонските земјоделски парцели меѓу минатото и иднината
Кога тракторот треба да помине неколку километри за да стигне од една до друга нива што му припаѓа на истиот сопственик, тогаш проблемот не е во механизацијата, туку во системот. Токму тоа е реалноста на голем дел од македонското земјоделство.
Илјадници земјоделци обработуваат земјиште поделено на повеќе мали парцели, расфрлани на различни локации, често разделени со туѓи ниви, канали или со локални патишта. Ваквата структура на сопственост е наследство од децении поделби меѓу наследници, купопродажби на мали површини и недоволно планско управување со земјиштето.
Резултатот е земјоделство што троши повеќе, произведува помалку и потешко се модернизира.
Наследство од генерации
Во многу македонски села може да се најдат земјоделци што располагаат со десетина или повеќе парцели на различни места, а вкупната површина што ја обработуваат не надминува неколку хектари.
Секоја генерација дополнително ја ситнела земјата. Нивите што некогаш биле единствени имоти со текот на времето се делеле меѓу браќа, сестри и наследници. По неколку генерации, големите земјоделски површини се претвориле во десетици мали парцели.
Во делови од Источна Македонија, Пелагонија и Полошко не е реткост земјоделецот да има парцели од по неколку стотини квадратни метри, оддалечени една од друга со километри. За модерното земјоделство тоа претставува сериозен хендикеп.
Скриените трошоци на расцепканоста
На прв поглед може да изгледа дека не е важно дали земјоделецот поседува една нива од пет хектари или десет ниви со иста вкупна површина. Но економијата покажува поинаку.
Секое преместување на тракторот значи дополнителна потрошувачка на гориво и време. Секоја мала парцела бара посебно вртење на механизацијата, дополнителна обработка на рабовите и повеќе работни часови. Експертите одамна укажуваат дека расцепканите поседи можат да ги зголемат производствените трошоци за десетици проценти. Истовремено, малите и неправилни парцели го отежнуваат воведувањето современи системи за прецизно земјоделство, автоматизирано наводнување и употреба на поголема механизација. Така, проблемот не е само во големината на поседот туку и во неговата организација.
Европа одамна го спојува земјоделското земјиште
Речиси сите европски земји што денес имаат високоразвиено земјоделство поминале низ долготрајни процеси на комасација. Во Холандија, уште по Втората светска војна државата започнала масовни проекти за окрупнување на земјиштето и изградба на нова земјоделска инфраструктура. Паралелно биле градени канали, пристапни патишта и системи за управување со водите.
Во Германија комасацијата станала составен дел од руралниот развој. Таму не се менувале само границите на нивите, туку се создавале целосно нови услови за производство. Денес токму тие држави се меѓу најпродуктивните земјоделски сили во Европа.
Македонските обиди
Македонија не е земја што никогаш не слушнала за комасација. Во последната деценија беа реализирани неколку пилот-проекти во различни региони од државата. Меѓу најпознатите примери се подрачјата околу Егри во Битолско, Логоварди, Чешиново-Облешево, Соколарци и други земјоделски региони каде што беа спроведени постапки за доброволно окрупнување на земјиштето.
Во некои случаи бројот на парцели бил значително намален, додека просечната големина на земјоделските површини се зголемила. Освен што земјоделците добиле попрактични ниви, биле проектирани и нови земјоделски патишта и биле подобрени условите за наводнување. Токму ваквите примери покажале дека комасацијата не е само теоретска мерка туку реална можност за зголемување на профитабилноста.
Зошто процесот оди бавно?
И покрај позитивните искуства, комасацијата во Македонија напредува побавно отколку што очекуваа експертите. Една причина е сложената сопственичка структура. Во многу случаи имотите имаат повеќе наследници, дел од нив живеат во странство, а некои имотно-правни односи не се целосно расчистени.
Дополнителен проблем претставува и недовербата. Дел од сопствениците стравуваат дека ќе останат без својата земја или ќе добијат помалку вредна парцела. Иако современите модели на комасација предвидуваат секој сопственик да добие еквивалентна вредност на земјиштето, ваквите стравови и натаму постојат.
Не помалку важен е и административниот товар. Подготовката на една комасација бара катастарски анализи, геодетски мерења, согласност од сопствениците и сложени правни процедури.
Климатските промени носат нов аргумент
Денес комасацијата добива уште едно значење. Со зачестените суши, екстремни врнежи и нестабилни временски услови, станува неопходно поефикасно управување со водата. Многу е полесно да се изгради современ систем за наводнување кога земјиштето е организирано во поголеми и поврзани целини отколку кога е поделено на десетици ситни парцели. Токму затоа новите европски политики сè почесто ја поврзуваат комасацијата со климатската адаптација на земјоделството.
Прашање на национална безбедност и сигурност
Во време на глобални кризи, нарушени синџири на снабдување и растечки цени на храната, обработливото земјиште добива стратешко значење. Македонија не може да влијае врз светските пазари, но може да влијае врз сопствената продуктивност.
Затоа комасацијата повеќе не треба да се гледа како административна постапка резервирана за катастарски служби и геодети. Таа е економска реформа, развојна политика и инвестиција во иднината на руралните средини. Доколку државата сака поголемо домашно производство, помлади луѓе во селата и поконкурентно земјоделство, тогаш окрупнувањето на земјиштето мора да стане една од централните теми на аграрната политика. Србија денес го отвора тоа прашање преку нов закон. За Македонија, пак, вистинското прашање е дали ќе ги искористи сопствените искуства и конечно ќе ја претвори комасацијата од пилот-проект во национална стратегија. Е.Р.
