Повод: Објавениот мејл со заканувачка содржина за поставени бомби во средните училишта во Сплит, Хрватска
- На социјалните мрежи се шири содржина од e-поштата со заканата испратена до адресите на средните училишта во Сплит.
„Сакам да ве известам дека во Сплит се поставени рачно изработени смртоносни експлозивни направи наречени TATP-бомби (над 3 кг, насекаде во училиштето), истите направи што ги потресоа Париз, Истанбул, Лондон и училиштата низ целиот свет. Присутни се неколку ученици, членови на неонацистичката идеологија, кои ќе ја активираат експлозивната направа и ќе се разнесат себеси и целото училиште, а и сите деца во него, бидејќи немаат што да изгубат, тие се живи, но се мртви одамна. Крв ќе тече по скалите, родителите ќе ја газат додека доаѓаат да ги бараат своите најблиски. И нема да најдат никого. Јас ги следам стапките на Коста Кецмановиќ, тој не беше луд, тој беше скршен… и јас сум скршен… и сите ние што сме тука сме скршени. Единствената разлика е што тој не стигна до крајот“, пишува во пораката со заканувачка содржина.
Ширењето на електронската порака со закана за поставени експлозивни направи во средните училишта во Сплит отвора повеќе прашања, но дава и одредени одговори. Досег, ваквите пораки најчесто се покажуваат како лажни дојави, но се разбира дека нивната содржина не смее да се третира како обична провокација или „детска шега“.
Напротив, тие претставуваат сложен комуникациски сигнал, кој бара внимателна анализа од повеќе агли, и тоа безбедносен, психолошки, социолошки и медиумски.
1. Криминалистичко-безбедносен аспект
Шаблон на закана и стратегија на заплашување
Од безбедносен аспект, пораката следи препознатлив модел на т.н. „масовни закани“ – комбинација од конкретни детали (тип на експлозив – TATP, количество, локација) и генерализирана дистрибуција („насекаде во училиштето“). Оваа мешавина има цел да создаде максимална паника, а притоа да ја отежне проверката.
Споменувањето на TATP – експлозив познат по својата нестабилност и користен во некои терористички напади – укажува на тоа дека авторот има барем површно познавање од претходни медиумски извештаи. Но токму тоа може да биде и дел од манипулацијата, со користење „познати терористички елементи“ за да се зголеми кредибилитетот на заканата.
Дополнително, вметнувањето „соучесници“ (ученици со екстремистичка идеологија) е типична техника за ширење страв и создавање чувство дека заканата е веќе во тек и дека е невозможно да се спречи. За истражните органи, ваквите пораки се третираат сериозно, но и се анализираат за недоследности како што се јазични, логички и технички.
2. Психолошки аспект
Создавање психолошки профил: Помеѓу фрустрација, идентификација и желба да си даде на значење
Пораката открива силен емоционален набој, со доминантни мотиви на безнадежност, гнев и самоидентификација со насилство. Референцата на претходен масовен убиец (малолетникот Кецмановиќ од Белград) не е случајна. Тоа е обид за легитимирање на сопствената намера преку веќе познат наратив.
Авторот се претставува како „скршен“, што укажува на чувство на длабока лична фрустрација, изолација или перципирана неправда. Во вакви случаи, насилството не се доживува само како чин на одмазда, туку и како средство за „видливост“ и начин да се биде забележан во едно либерално општество, во кое поединецот се чувствува невидливо.
Важно е да се нагласи дека ваквиот дискурс не мора да значи реална подготвеност за напад. Често станува збор за т.н. комуникациско насилство – закана што има психолошка функција за самиот автор (испуштање фрустрација, барање внимание), но може да има реални последици врз заедницата.
3. Социолошки аспект на анализа
Ехо-комори и култура на страв
Во поширок социолошки контекст, ваквите пораки се продукт на дигиталната култура во која насилството станува симболичен јазик. Социјалните мрежи овозможуваат брзо ширење содржини, но и создавање „ехо-комори“ во кои радикалните идеи се засилуваат.
Споменувањето на неонацистичката идеологија, без оглед дали е реално или не, укажува на тоа дека авторот е свесен за симболичната тежина на екстремизмот во јавниот дискурс. Тоа е начин да се провоцира максимална реакција – од медиумите, институциите и јавноста.
Дополнително, ваквите пораки се појавуваат во општества во кои темите како ментално здравје, младинска изолација и насилство не се доволно адресирани. Тие се симптом, а не само инцидент.
4. Медиумски аспект
Помеѓу информирање и репродукција на страв
Начинот на кој медиумите известуваат за вакви случаи е клучен. Пренесувањето на целосната содржина на заканата, особено со драматични детали, може несвесно да придонесе за нејзина репродукција и засилување на ефектот што авторот го посакува.
Одговорното новинарство бара баланс. Јавноста мора да биде информирана, но без сензационализам. Фокусот треба да биде на проверените информации, реакцијата на институциите и контекстот, а не на самата „морничавост“ на пораката.
Читање меѓу редови, обид за превенција на безбедносните закани кон јавноста и граѓаните
Иако не секоја закана значи реална опасност, секоја ваква порака е сигнал што треба да се сфати сериозно. Таа не само што ја тестира подготвеноста на безбедносните системи туку и ја открива ранливоста на поединци и заедници.
Разбирањето на „менталната матрица“ на потенцијалниот извршител не е обид за оправдување, туку за превенција. Зад ваквите зборови често стои комбинација од лична криза, општествена изолација и влијание од дигиталната средина. Игнорирањето на тие фактори не ја намалува заканата. Напротив, ја прави потешка за препознавање следниот пат.
Автор: Ангел Митревски, наш постојан соработник од Сплит, Хрватска
Некои криминалистичко-тактички шаблони што водат до идентификација на сторител
Разоткривање на потенцијалните „бомбаши“, слој по слој
Не постои сигурен профил или шаблон што директно води до идентификација на сторител. Прекумерното потпирање на „типичен профил“ често води до погрешни насоки. Она што навистина помага е комбинација од обрасци на однесување (модус операнди), јазични траги и контекст.
Во продолжение, во консултација со повеќе безбедносни експерти, за читателите издвојуваме неколку различни приоди на истражување што професионалните истражители ги користат како модели, но со еден интегрален приод, заради поголема ефикасност и успешност:
1. Модус операнди кај лажни дојави за бомби (hoax threats)
Во досегашни случаи низ Европа ваквите пораки често имаат неколку заеднички карактеристики:
• Масовна дистрибуција: испратени на повеќе институции одеднаш (училишта, факултети), што укажува на целта „максимална дестабилизација“, а не на прецизна цел.
• Комбинација на технички и апокалиптични елементи: спомнување конкретен експлозив (како TATP) за „реализам“, но и драматични сцени (крв, паника) за емоционален ефект.
• Недостиг од оперативни детали: нема точна локација, време или механизам – што често укажува на тоа дека не станува збор за непосредно извршлива закана.
• Временска координација: често се испраќаат во раните утрински часови или пред почетокот на наставата, кога ефектот на паника е најголем.
Овој модел повеќе упатува на „психолошка операција“ отколку на реална терористичка подготовка.
2. Лингвистичка и форензичка анализа (stylometry)
Еден од најкорисните истражувачки алати е анализата на стилот на пишување:
• Мешање регистри: формален тон („ве известувам“) со емотивни испади – често знак на млад автор или некој што имитира авторитет.
• Повторувачки фрази и клишеа: преземени од медиуми, филмови или претходни напади.
• Правопис и синтакса: регионални јазични траги, грешки или специфичен жаргон можат да укажат на образовното ниво или географското потекло.
• Референци: спомнување конкретни настани или личности – тоа може да открие „медиумска диета“ на авторот.
Во пракса, ваквите анализи често се комбинираат со дигитална форензика (ИП-траги, метаподатоци), што дава многу попрецизна слика.
3. Феномен – протекување на намерата (leakage)
Истражувањата покажуваат дека на потенцијалните сторители често им „протекува“ дел од намерата пред дејството:
• објави на социјални мрежи со теми на насилство или одмазда
• интерес за претходни напади
• промени во однесувањето (повлекување, конфликти, драматични изјави)
Важно е: ова не се докази, туку индикатори што добиваат значење само во комбинација.
4. Типологии на сторители (без стереотипи)
Без да се поедноставува, во пракса се среќаваат неколку мотивациски групи:
• баратели на внимание (attention seekers) – сакаат реакција, хаос, медиумско внимание
• имитаторски (copycat) профили – инспирирани од претходни напади
• локални актери (ученици/поранешни ученици) – со конкретна фрустрација кон институцијата
• идеолошки мотивирани – поретки кај ваков тип пораки, но не и невозможни
Она што е заедничко не е профилот, туку мотивацијата за влијание врз колективот.
5. Контекстуална анализа – „зошто сега?“
Често клучното прашање не е „кој“, туку „зошто во овој момент“:
• дали има актуелен настан (испити, инциденти, медиумски случаи)
• дали пораката се појавува по сличен настан во регионот
• дали има „бран“ на слични закани (копикет-ефект)
Ова помага да се разбере дали станува збор за изолиран случај или дел од поширок тренд.
6. Што НЕ помага (но често се прави)
Според соговорниците, за новинарски агол е корисно и да се нагласи дека некогаш носителите на јавни функции, политичарите, па и новинарите и медиумите, избрзуваат заради пребрзо етикетирање („терорист“, „психопат“), или заради создавање „портрет“ без податоци или, пак, заради некаков сензационализам што може да инспирира нови имитаторски случаи. А.М.
Како истражителите го читаат мејлот-закана напишан од страна на заканувачот за извршување бомбашки напад?
Пет чекори до потенцијалниот сторител
Кога во јавноста се појави заканувачка порака испратена до училиштата во Сплит, првата реакција беше страв, додека втората беше прашањето кој стои зад ова.
За истражителите, одговорот ретко доаѓа од еден доказ. Наместо тоа, се гради преку внимателно „читање“ на самата закана – како текст, како сигнал и како трага.
Еве еден експерт со големо искуство, со кого неформално разговаравме на оваа тема, како прави една едноставна анализа, а потоа и синтеза со одредени заклучоци во врска со заканувачката порака испратена до училиштата во Сплит.
1. Деконструкција на пораката
Што е реално, а што е театар
Првиот чекор е раздвојување на фактичките елементи од драматургијата. Спомнувањето експлозив, количество и локација се третира како проверливи тврдења, додека апокалиптичните описи (крв, паника, масовна смрт) се анализираат како дел од стратегија за заплашување.
Искуството покажува дека колку е понагласен „театарот“, толку е поголема веројатноста дека заканата има психолошка, а не оперативна цел.
2. Лингвистичка трага
Авторот се открива по стилот
Секој текст носи „отпечаток“ на својот автор. Истражителите ги анализираат:
• изборот на зборови и нивото на формалност
• правописните и граматичките навики
• мешањето јазици или локализми
• повторувачките конструкции и фрази
Оваа анализа (позната како стилометрија) не го именува сторителот сама по себе, но може да го стесни кругот – на пример, дали станува збор за млад автор, лице со одредено образовно ниво или некој што имитира „службен“ тон.
3. Контекст и тајминг
Зошто токму сега?
Ниту една закана не се појавува во вакуум. Се анализираат времето на испраќање и поширокиот контекст:
• дали пораката е испратена пред почетокот на наставата или пред важен настан
• дали следува по слични случаи во регионот (т.н. копикет-ефект)
• дали има локални причини – конфликти, дисциплински мерки, испити
Одговорот на прашањето „зошто сега“ често е поважен од „како“.
4. Дигитална форензика
За невидливите траги
Иако содржината привлекува најголемо внимание, клучните докази често се технички:
• ИП-адреси и сервери преку кои е испратена пораката
• метаподатоци од е-поштата
• уреди и мрежи што биле користени
Дури и кога авторот се обидува да се скрие (ВПН, лажни адреси), остава одредени обрасци. Токму тука се спојуваат текстот и технологијата.
5. „Протекување“ на намерата
Дали имало предупредувачки сигнали?
Во ретроспектива, многу случаи покажуваат дека сторителите не дејствуваат целосно „одеднаш“. Често постојат претходни индикатори:
• објави или пораки со теми на гнев, одмазда или насилство
• интерес за претходни напади
• промени во однесувањето во непосредната околина
Овие сигнали сами по себе не значат ништо, но во комбинација со заканата добиваат тежина.
Експертите да влезат во резонанца со логиката на заканата
Целта на ваквата анализа не е да се создаде „типичен сторител“, туку да се разбере логиката на заканата. Дали станува збор за обид за внимание, за локален револт или за нешто посериозно?
Токму во тоа „читање меѓу редови“ лежи суштината на истрагата. Заканата не е само текст. Таа е одраз на намера, контекст и лична состојба. А кога тие три елементи ќе се спојат, кругот околу потенцијалниот сторител почнува значително да се стеснува. А.М.
