Меѓународниот монетарен фонд (ММФ) и Светската банка (СБ) во новата мултиполарна епоха
Во фељтонот во четири продолженија ја претставуваме анализата на врвниот интелектуалец од САД, професор Џон Џозеф Миршајмер, во врска со актуелните состојби во глобалниот финансиски поредок и тековните процеси на редефинирањето на тој поредок, во новите услови на идеолошка и политичка транзиција во светот. Во еден таков контекст, професорот Миршајмер за пошироката јавност дава разбирливи објаснувања за елементите што ја редефинираат иднината на глобалниот економски поредок. Професорот Џон Миршајмер е американски политиколог и научник од областа на меѓународните односи. Тој е назначен за истакнат професор по политички науки Р. Вендел Харисон на Универзитетот во Чикаго. Професорот Миршајмер е најпознат по развојот на неореалистичката (или структурната реалистичка) теорија за офанзивен реализам, во која ја опишува интеракцијата меѓу големите сили, првенствено водена од „рационалната желба за постигнување хегемонија во анархичен меѓународен систем“.
- Русија му достави ултиматум на Меѓународниот монетарен фонд што ги разнишува 70-те години западна финансиска контрола и ја редефинира иднината на глобалниот економски поредок. На 18 декември 2024 година, руското Министерство за финансии издаде официјално соопштение со кое ги отфрла сите услови поврзани со евентуален ангажман со ММФ и најавува создавање алтернативен финансиски механизам со 14 партнерски држави. За ова не се преговара. Ова е декларација за независност од систем што им диктирал услови на државите со генерации
Она што се случува зад руската одлука со која „Москва ги отфрла сите услови поврзани со евентуален ангажман со ММФ“ и најавува „создавање алтернативен финансиски механизам со 14 партнерски држави одлука“ оди многу подалеку од економијата. Овој потег ја загрозува самата основа на тоа како западните сили одржувале доминација од крајот на Втората светска војна. Доларскиот систем, механизмите на должничка стапица, програмите за структурно приспособување што држеле цели континенти во економска потчинетост. Русија се повлекува од сето тоа. И не е сама. Прашањето не е дали ова ја менува играта. Прашањето е дали играта воопшто уште постои.
Куса ретроспектива за т.н. финансиски бретонвудски близнаци
За да разбереме зошто овој момент е толку клучен, мора да се вратиме во 1944 година. Тоа лето во Бретон Вудс, Њу Хемпшир, беше внимателно конструирана архитектурата на поствоената финансиска доминација. САД излегоа од Втората светска војна како единствена голема индустриска сила со недопрена инфраструктура. Америка поседуваше 70 отсто од светското монетарно злато. Британската империја беше банкротирана. Европа беше во урнатини. И во тој момент на максимална предност, американските преговарачи дизајнираа систем што ќе ја канализира глобалната економска моќ низ институции што тие ќе ги контролираат.
Меѓународниот монетарен фонд и Светската банка се родија од таа конференција. Генијалноста на бретонвудскиот систем беше во привидот на мултилатерализам. Впрочем, 44 држави ги потпишаа договорите, но гласачката структура беше пондерирана според економскиот придонес. САД го обезбедија најголемиот дел од почетниот капитал и затоа имаа право на вето за клучни одлуки. Ова не беше соработка. Ова беше хиерархија со либерално лице.
ММФ обезбедуваше итни кредити за држави што се соочуваат со криза во билансот на плаќања. Но секој заем доаѓаше со услови: програми за структурно приспособување, мерки на штедење, приватизациски барања, либерализација на пазарот, девалвација на валутата. Тоа не беа економски препораки. Тоа беа преноси на суверенитет. Со децении, системот функционираше токму како што беше замислен. Кога земјите во развој се соочуваа со должнички кризи, немаа каде да се обратат. ММФ стана кредитор „од последна инстанца“. Но цената за тие кредити беше пренаредување на цели економии.
Според принципите на таканаречениот вашингтонски консензус, моделот се повторуваше низ континенти и децении: Аргентина во 2001, Грција во 2010, Украина во 2014… Земјите се откажуваа од контрола врз монетарната политика, фискалната политика и стратешките индустрии во замена за кредити што често ги збогатуваа странските доверители, а ги осиромашуваа локалните населенија. Ова не беше помош. Ова беше извлекување со документација.
Како Русија го искуси системот на Меѓународниот монетарен фонд и Светската банка?
И самата Русија го искуси овој систем во 1990-тите. По распадот на Советскиот Сојуз, западни советници пристигнаа во Москва, ветувајќи просперитет преку „шок-терапија“: брза приватизација, итна либерализација на пазарот, демонтажа на државните индустрии. Резултатот беше најголемата мирновременска економска катастрофа на 20 век. Рускиот БДП се намали за 40 отсто. Животниот век падна. Олигарси купуваа државни средства за ситни пари. Западните финансиски институции профитираа огромно од хаосот. ММФ во тој период обезбеди заеми во вкупна вредност од 22 милијарди долари, но тие кредити дојдоа со стандардните услови: намалување на социјалните трошоци, укинување субвенции, отворање на економијата за странска сопственост. Рускиот народ гледаше како му испаруваат заштедите, како се распаѓа индустријата и како државата се понижува.
Тоа искуство остави трајна трага во руското стратешко размислување. Цела генерација руски лидери почнаа да го гледаат ММФ не како неутрална финансиска институција туку како алатка за западна геополитичка контрола. Гледаа како истите шеми се повторуваат во Азија за време на кризата во 1997 година – како ММФ бараше Тајланд, Индонезија и Јужна Кореја да ги демонтираат капиталните контроли и да прифатат сурово штедење, додека западните инвеститори купуваа „распродадени“ средства по багателни цени. Забележуваа дека „лекот“ на ММФ често им користеше на доверителите во Њујорк и во Лондон, а ги уништуваше работниците во Бангкок и Буенос Аирес.
Со децении системот изгледаше неразнишлив. Доларот остана доминантна резервна валута. ММФ ја задржа позицијата како централна точка за управување со меѓународни финансиски кризи, а државите што го предизвикуваа аранжманот беа изолирани. Но нешто се промени. Од почетокот на 2000-тите, коалиција држави почнаа да градат алтернативна инфраструктура. Кина ја лансираше Азиската банка за инфраструктурни инвестиции во 2016 година. Земјите на БРИКС ја создадоа Новата развојна банка. Билатералните валутни своп-договори се размножија. Русија и Кина почнаа да ја порамнуваат трговијата во рубли и јуани. Ова не беа случајни иницијативи. Ова беше систематска подготовка за свет во кој авторитетот на ММФ нема да биде апсолутен.
Пресвртот дојде со санкцискиот режим по 2022 година. Кога западните држави замрзнаа 300 милијарди долари од резервите на руската централна банка, тие покажаа дека меѓународниот финансиски систем може да се „наоружи“ по потреба. Русија не се соочуваше само со економски притисок; се соочуваше со можност за трајно исклучување од доларскиот глобален финансиски систем. Тогаш пресметката целосно се смени. Ако веќе си надвор од системот, заканите на ММФ ја губат силата. Ако твоите резерви можат да бидат замрзнати без оглед на меѓународното право, ветувањето за пристап до западен капитал станува бесмислено. Русија почна да се подготвува за целосна финансиска автономија.
Анализа: проф. Џон Миршајмер, САД
(продолжува)
