- Парадоксот е јасен и болен: Македонците во Бугарија со децении не смеат да се регистрираат, нивните здруженија се третираат како закана за „единството на нацијата“, а нивното право на самоорганизација се задушува со правни формули и судски одлуки. Во исто време, Македонија е ставена под притисок да го отвори својот устав и да ги внесе Бугарите како конститутивен народ – чин што се претставува како демократски гест и европска обврска. Оваа двојност е огледало на балканската политика: право на идентитет што важи само кога е корисно за големите играчи и правда што се применува селективно, зависно од геополитичката тежина, а не од универзалните принципи. Овој парадокс не е само правен туку и морален
Во 1990 година, кога првпат беше поднесено барање за регистрација на ОМО „Илинден“, еден од основачите се сеќава дека судијата во Благоевград, по читањето на документите, рекол: „Ако дозволиме вакво здружение, утре ќе барате да имате посебна историја“. Таа реченица, изречена со полуиронија, ја открива суштината на стравот – не од самото здружение туку од идејата дека различноста може да стане видлива и признаена. Децении подоцна, истата логика се повторува: секое здружување на Македонците се третира како закана, додека во Македонија се бара уставно признавање на Бугарите. Анегдотата станува симбол на парадоксот – една реченица од судница што ја кристализира целата политика на негирање.
Во историјата на Балканот, парадоксите не се реткост. Но денешната ситуација околу Македонците во Бугарија и уставните промени во Македонија особено е илустративна за тоа како политиката знае да ја изврти логиката на правото и моралот. Одлуката на Окружниот суд во Благоевград да го одбие Здружението на репресираните Македонци, жртви на комунистичкиот терор, не е изолиран случај. Таа е дел од тридецениска практика во која македонските организации се третираат како закана за „единството на нацијата“. Аргументот секогаш е ист: националната кохезија е поважна од индивидуалното право за самоидентификација и здружување. Но токму тука се крие парадоксот – државата што се плаши од здружување на неколку стотици луѓе, истовремено бара од соседна држава да внесе цел народ во својот устав.
Во Македонија, пак, се води жестока дебата за внесување на Бугарите во Уставот – услов поставен за европска интеграција. Тоа е чин што се претставува како демократски и европски, како признавање на различноста и гаранција за права. Но како да се објасни фактот дека државата што го бара тоа признавање, дома систематски го одбива истото право на Македонците?
Филозофски гледано, ова е судир меѓу формата и суштината. Формата – уставни амандмани, европски декларации, правни аргументи – изгледа како напредок. Суштината – забрана за здружување, негирање идентитет, страв од различност – сведочи за длабока несигурност. Тоа е класичен пример на „двојна вистина“: една за надворешна употреба, друга за внатрешна контрола. Политички, оваа ситуација ја разголува асиметријата на моќта. Македонија е притисната да прифати услови за да продолжи кон ЕУ, додека Бугарија останува недопирлива во својата практика на негирање. Европските институции реагираат, но без последици. Така, се создава впечаток дека правото е релативно, зависно од геополитичка тежина, а не од универзални принципи.
Парадоксот е јасен и болен: Македонците во Бугарија со децении не смеат да се регистрираат, нивните здруженија се третираат како закана за „единството на нацијата“, а нивното право на самоорганизација се задушува со правни формули и судски одлуки. Во исто време, Македонија е ставена под притисок да го отвори својот устав и да ги внесе Бугарите како конститутивен народ – чин што се претставува како демократски гест и европска обврска. Оваа двојност е огледало на балканската политика: право на идентитет што важи само кога е корисно за големите играчи и правда што се применува селективно, зависно од геополитичката тежина, а не од универзалните принципи. Овој парадокс не е само правен туку и морален. Тој ја разголува суштината на регионалната политика – каде што признавањето на различноста е условено, а негирањето е институционализирано. Европа, која се претставува како гарант на човековите права, се соочува со сопствената недоследност: дали ќе продолжи да го толерира овој двоен стандард или конечно ќе инсистира на еднакви правила за сите, без оглед на големината на државата и нејзината политичка тежина?
