Кога Парламентарното собрание на Советот на Европа го затвори постмониторинг-дијалогот со Македонија, многумина го дочекаа тоа како дипломатска победа и признание за зрелоста на институциите, како симболичен крај на една долга етапа на надгледување и почеток на ново поглавје во односите со европските институции. Но ако внимателно се прочитаат извештајот и амандманите, станува јасно дека оваа „победа“ е обвиткана со нови обврски, услови и со притисоци, кои ја ставаат државата во комплексна позиција. Најкритичниот момент се експлицитното споменување на бугарското малцинство и барањето за негово уставно признавање, што претставува пресвртница во европската реторика. Она што претходно беше билатерален спор меѓу Македонија и Бугарија, сега е претворено во европски услов, институционализиран и формулиран како предуслов за напредок кон Европската Унија. Со амандманите се бара не само правно признавање туку и активна заштита од наводна омраза и дискриминација, со конкретни мерки, обуки и јавни кампањи. На хартија, ова изгледа како чекор напред во човековите права, како проширување на рамката од декларативна политика кон практична имплементација. Но во практика создава асиметрија и парадокс. Само замислете – Македонија мора да гради системи за заштита, да инвестира во институционални механизми, да собира податоци и да спроведува јавни кампањи, додека Бугарија не признава македонско малцинство и не е подложена на исти стандарди.
Тука се гледа двојниот аршин на Европа – една држава е подложена на детална контрола, услови и мониторинг, а другата е оставена без обврска да ги почитува истите принципи. Оваа нерамнотежа ја разголува контрадикцијата меѓу европските идеали и нивната практична примена: човековите права се проповедаат како универзален принцип, но нивната имплементација зависи од политичката тежина и влијанието на земјите членки. Македонија е принудена да биде поевропска од Европа, да ги исполнува најстрогите стандарди и да создава системи за заштита на малцинствата, додека соседите можат да продолжат со политика на негирање без последици. Оваа асиметрија не е само правна или дипломатска туку и симболичка – таа ја става Македонија во позиција на условен суверенитет, каде што секој чекор напред е врзан за нови барања, секој успех е под сенка на можноста за ново вето, а секоја победа е обвиткана со нови обврски.
Во суштина, извештајот и амандманите не се само признание за напредокот туку и предупредување дека европската интеграција ќе остане блокирана доколку Македонија не ги исполни условите што се поставуваат. Но останува прашањето – дали Европа навистина ги применува истите стандарди за сите или, пак, Македонија е пример за селективна примена на принципите, каде што една држава мора да биде совршено дисциплинирана, а друга може да остане недопирлива? Токму оваа контрадикција е најголемиот предизвик за иднината – дали европските институции ќе ја надминат политичката селективност и ќе станат вистинска заедница на вредности или ќе продолжат да ја користат реториката за човекови права како инструмент за притисок врз малите држави, додека големите остануваат над законот.
„Францускиот предлог“, кој се споменува во резолуцијата, претставува уште еден пример за дипломатска реторика што ја менува формата, но не и суштината на условите поставени пред Македонија. Наместо да се зборува за „француски предлог“, амандманите предлагаат да се користи терминот „европски консензус од 2022“, што е внимателно осмислен обид да се ублажи перцепцијата дека станува збор за едностран притисок од една земја членка и да се создаде впечаток дека условот е плод на заедничка европска волја. Оваа промена на јазикот е повеќе козметичка отколку суштинска, бидејќи суштината останува непроменета – Македонија мора да го внесе бугарското малцинство во Уставот како предуслов за напредок кон Европската Унија.
Со оваа реторичка трансформација, Европа покажува дека е свесна за чувствителноста на прашањето и за силниот отпор што постои во македонското општество, но истовремено демонстрира дека не е подготвена да го реши проблемот на двојните стандарди. Наместо да се отвори искрен дијалог за тоа зошто една држава е принудена да прави уставни измени за да признае малцинство, додека соседната држава не признава македонско малцинство на своја територија, Европа избира да ја замени формулацијата и да ја претстави како „консензус“. Така, суштинскиот проблем – асиметријата во третманот на малцинствата – останува нерешен, а Македонија повторно е ставена во позиција да мора да биде поевропска од Европа, да ги исполнува најстрогите стандарди и да демонстрира политичка волја за компромис, иако тој компромис е едностран.
Оваа промена на јазикот е симболична маска што треба да ја прикрие реалноста: дека условите за Македонија се формулирани како европски консензус, но во суштина се резултат на бугарски барања. Таа реторика е дипломатски инструмент што ја ублажува формата, но ја засилува суштината на притисокот. Европа со тоа испраќа порака дека е подготвена да го адаптира јазикот за да го направи условот поприфатлив, но не и да го преиспита неговиот легитимитет. И токму тука се гледа најголемиот парадокс – додека Европа зборува за еднаквост, толеранција и човекови права, во практика применува селективни стандарди што ја ставаат Македонија во постојана состојба на условен суверенитет и дипломатска зависност.
Токму кога помисливме дека европското лицемерство кулминираше, Стразбур нѐ демантира. Аналитички гледано, извештајот и резолуцијата на Парламентарното собрание на Советот на Европа се претставуваат како симболичен мост меѓу минатото и иднината, но тоа е мост што води и кон нови и нови условувања за нас, завиткани во европска „слатка“ обланда. Со обландата не се покрива горчливиот вкус на она што ни го сервира, туку напротив, се открива дека и либерален Брисел и неговата сега продолжена рака од Стразбур се „двете неолиберални глави на старата дама“.
Имено, Македонија добива признание за напредокот во демократијата, владеењето на правото и човековите права, добива дипломатска потврда дека институциите се зајакнати и дека државата е подготвена за нова фаза во европската интеграција, но истовремено се става под постојан притисок да спроведува реформи и да решава прашања што соседите не ги решаваат и за кои не се подложни на исти стандарди. Тоа ја става државата во позиција на условен суверенитет, каде што секој чекор напред е врзан за нови барања, секоја победа е обвиткана со нови обврски, а секој успех е под сенка на можноста за ново вето што може да го блокира процесот. Не дека не ја знаеме оваа дволична игра, но не сме сѐ уште моќни ефикасно да се спротивставиме.
Европа проповеда еднаквост, толеранција и човекови права како универзални принципи, но во практика дозволува селективна примена на тие вредности, зависно од политичката тежина и влијанието на земјите членки. Така, Македонија е принудена да биде поевропска од самата Европа, да ги исполнува најстрогите стандарди и да демонстрира дисциплина и посветеност што често не се бара од другите држави. Парадоксот е очигледен: додека Македонија мора да создава системи за заштита на малцинствата, да спроведува јавни кампањи, да собира податоци и да обезбедува институционални механизми за борба против омраза и дискриминација, соседите можат да продолжат со политика на негирање и непризнавање без никакви последици. Оваа асиметрија не е само правна или дипломатска туку и длабоко симболичка. Таа ја разголува контрадикцијата меѓу европските идеали и нивната практична примена, ја става Македонија во позиција на постојана зависност и ја претвора интеграцијата во процес на условен суверенитет, каде што државата мора да се докажува повеќе од сите други за да стане дел од Унијата.
Ако Европа навистина сака да биде заедница на вредности, тогаш мора да ги применува истите правила за сите држави, без исклучоци и без селективност што ја поткопува довербата во самите принципи што ги проповеда. Вредностите како еднаквост, толеранција, почитување на човековите права и владеење на правото не смеат да бидат празни декларации што се користат како дипломатски алатки за притисок врз помалите држави, туку мора да бидат универзални стандарди што важат за секоја земја членка и за секоја земја кандидатка. Во спротивно, секој извештај и секоја резолуција ќе останат симболични документи што ја потврдуваат зрелоста на Македонија, но истовремено ја држат заробена во кругот на услови и двојни стандарди, каде што секој напредок е придружен со нови барања.
Оваа ситуација создава впечаток дека Македонија е постојано ставана на испит, дека мора да биде поевропска од самата Европа за да ја заслужи својата интеграција, додека соседите можат да продолжат со политика на негирање и непризнавање без никакви последици. Така, Европа ризикува да ги изгуби својата морална сила и кредибилитет, бидејќи граѓаните гледаат дека принципите не се применуваат еднакво, туку селективно, зависно од политичките интереси и влијанието на одредени земји членки. Ако навистина сака да биде заедница на вредности, Европа мора да покаже доследност, да ја надмине политичката селективност и да создаде рамка каде што сите држави се третираат со исти аршини. Само така извештаите и резолуциите ќе бидат вистински документи на доверба и напредок, а не симболични мостови што ја држат Македонија заробена во кругот на услови и двојни стандарди.
