- Високото образование не е само административен систем. Тоа е еден од клучните столбови на општеството: таму се создаваат идните лекари, инженери, наставници, правници, научници. Таму се гради интелектуалниот капитал на државата. Затоа секоја законска промена во оваа сфера мора да биде внимателна, инклузивна и далековида
Секоја образовна реформа носи надеж. Надеж дека ќе создаде подобар систем, поправедни правила и поквалитетна академска средина. Но секоја реформа носи и одговорност – да биде уставно одржлива, европски усогласена и правично применлива за сите.
Високото образование не е само административен систем. Тоа е еден од клучните столбови на општеството: таму се создаваат идните лекари, инженери, наставници, правници, научници. Таму се гради интелектуалниот капитал на државата. Затоа секоја законска промена во оваа сфера мора да биде внимателна, инклузивна и далековида.
Предлог-законот за високо образование од 2026 г., објавен на јавна расправа, отвора токму такви прашања. Наместо да влеземе во полемика со страсти, потребно е да поставиме неколку мирни, правно аргументирани дилеми: дали предложените решенија се во согласност со Уставот?; дали се во духот на европските стандарди?; дали создаваат еднакви можности во академската кариера? и, најважно, дали носат напредок или создаваат нови затворени кругови?
Избор во звање доцент – законска бариера или гаранција за квалитет?
Членот 161 став (1) од предлог-законот предвидува низа услови за избор во звање доцент. Меѓу нив особено се издвојуваат: задолжителен просек од најмалку 8.00 на студиите, најмалку три години стаж во звање асистент, одреден број рецензирани трудови и х-индекс, познавање странски јазик.
Никој не спори дека квалитетот мора да биде услов. Но прашањето е: дали сите овие критериуми треба да бидат законски фиксирани или треба да бидат предмет на универзитетска автономија? Во европските системи, академското напредување во најголем дел се темели на: стекната докторска титула, научна продукција и наставни компетенции. Претходниот стаж најчесто се регулира со правилници на универзитетите, а не со закон.
Компаративен пример: Германија и Холандија
Во Германија, на пример, изборот во академски звања е врзан за научната продукција по докторирањето и за наставната способност, но законите не пропишуваат фиксен „асистентски стаж“. Универзитетите имаат автономија да поставуваат критериуми преку свои правилници.
Во Холандија, академската кариера е отворена и мобилна: докторанд што има релевантни публикации може да конкурира и без формално исполнување на однапред законски дефиниран стаж. Таму системот се заснова на принципот на „отворен академски пазар“, а не на затворени институционални патеки.
Законската обврска за тригодишен стаж како асистент создава затворен круг: докторандот мора да биде дел од системот за да напредува во системот. Тоа може да доведе до ограничување на академската мобилност – особено за лица што докторирале во странство или работеле надвор од традиционалниот универзитетски пат.
Просекот како трајна судбина?
Условот за минимален просек од 8.00 од додипломски студии отвора уште една дилема. Дали оценката добиена пред две децении треба да биде пресудна за академска кариера денес? Научниот интегритет и продукција по докторирањето претставуваат вистинската мера за академска зрелост. Затоа во повеќето европски законодавства ваков законски праг не постои.
Компаративен пример: Австрија и Франција
Во Австрија, изборот во академски звања се заснова на научни резултати, меѓународни проекти и наставно искуство. Никој не прашува за просекот од основни студии како законска бариера.
Во Франција, критериумите за избор се поставуваат преку национални академски тела и универзитетски комисии, но не постои законски праг за студентски просек. Академската зрелост се мери преку научниот придонес, не преку минатите оценки.
Принципите на Болоњската декларација и европската универзитетска автономија нагласуваат дека академското вреднување треба да биде динамично и насочено кон научниот придонес, а не кон формални „историски показатели“.
Општествената последица: затворање на системот
Кога државата поставува законски бариери што не се европска практика, таа испраќа порака дека системот не се отвора, туку се затвора. А затворен систем значи: помала конкуренција, помала мобилност, помал прилив на кадар од странство, поголем ризик од „академска кастинска структура“.
Во време кога Македонија се соочува со сериозен одлив на мозоци, прашањето е: дали можеме да си дозволиме закон што дополнително ќе ги обесхрабри младите научници?
Потреба од усогласување
Со цел да се зачува европската ориентација на македонското високо образование, сметам дека е разумно: да се преиспита законската обврска за задолжителен асистентски стаж; да се разгледа изземање на просекот како законски критериум и да се препушти на институционална автономија. Овие предлози не се насочени против квалитетот – напротив, тие се насочени кон негово попрецизно и правично дефинирање.
ЕУА и автономија
Европската универзитетска асоцијација (ЕУА) во својот документ „University Autonomy Scorecard“ (2017) нагласува дека кадровската автономија е суштински елемент на современото високо образование. Универзитетите треба самостојно да ги утврдуваат критериумите за избор и напредување во академските звања, додека улогата на државата е да постави општа рамка, а не да воведува законски бариери што ја ограничуваат институционалната слобода.
Болоња и мобилност
Во духот на Болоњскиот процес и Европскиот простор на високо образование (EHEA), академските кариери во Европа се темелат на мобилност, отвореност и вреднување според научни резултати по докторирањето. Законски услови како задолжителен студентски просек или фиксен асистентски стаж се ретки во земјите членки на ЕУ и можат да создадат затворен систем што не е во согласност со европските принципи на конкурентност и еднаков пристап.
Порака до читателите
Реформите се неопходни. Но реформата мора да биде внимателна, инклузивна и усогласена со уставните начела. Високото образование не е само систем – тоа е заедница на луѓе, идеи и научна слобода.
Затоа јавната расправа треба да биде простор за аргументи, а не за поделби. Само така можеме да создадеме закон што ќе биде стабилен, европски и правично применлив за сите.
Автор: Ѓорѓи Илиевски, виш просветен инспектор во пензија
продолжува
