- Додека западните теории за меѓународни односи (особено неореализмот) претпоставуваат дека системот е анархичен и дека државите секогаш ќе се
обидуваат да ја „балансираат“ најмоќната сила, историјата на Азија нуди фасцинантна контратеза
Во ситуација кога го толкуваме светот низ призма на меѓународните односи, ние сме нераскинливо поврзани со европската научна мисла, а особено со настанувањето на оваа дисциплина во Обединетото Кралство пред повеќе од еден век. И тоа не треба да му пречи никому; тоа е историска реалност. Едноставно, наративот на Западот во време кога Британија беше доминантна светска сила, заедно со нејзината економска, воена и политичка моќ, се наметна како систем на систематизирани знаења што се верификувале низ праксата. Тие, всушност, ги обезбедиле основите на една цела наука.
Овој епистемолошки евроцентризам е темелот на кој се градат теоретските пристапи на кои се развиваа низ годините и често се повикуваме: реализмот, либерализмот, критичките теории, конструктивизмот, теоријата на игри и други. Но, додека овие очила ги објаснуваат процесите, од другата страна на планетата се појавуваат и погледи и толкувања што не ги толкуваат настаните на ист начин, но и прогласуваат различни мотиви. Дали може да им се верува?
Трите слики на Волц и заробениот ум
За да разбереме како го гледаме светот, мораме да се навратиме на класиците. Кенет Волц (Kenneth Waltz), во своето капитално дело „Човекот, Државата и Војната“ (1959), ја кодифицира рамката на три „слики“ или нивоа на анализа, која и денес останува неопходна алатка за секој истражувач.
Првата слика, или индивидуалното ниво, ги бара причините за војната и мирот во човечката природа или психологијата на лидерите. Тука се прашуваме: дали војните настануваат поради вродената агресивност на човекот или поради погрешните перцепции на државниците?. Втората слика го поместува фокусот на државното ниво, односно на внатрешното уредување. Тезата овде е дека одредени видови држави — на пример, демократии наспроти автократии — се посклони кон војна или мир. Токму тука припаѓа познатата теорија за „демократскиот мир“.
Но, за Волц, најважно е системското ниво или третата слика. Неговата поента е застрашувачки едноставна: дури и ако сите лидери се добри и сите држави се демократски, војната е можна поради самата структура на системот, кој е анархичен, што значи дека нема конкретна хиерархиска структура. Во отсуство на светски арбитер или влада, стравот и несигурноста ги тераат државите да се вооружуваат, што пак неизбежно предизвикува страв кај другите, создавајќи спирала на конфликт. Ова е познато како безбедносна дилема.
Билијард-топки или општествени значења?
Длабоко под површината на овие теории лежи еден „скриен“ филозофски избор за природата на реалноста. Од една страна ја имаме „атомистичката онтологија“, карактеристична за реализмот, која ги гледа државите како „билијард-топки“ опишани како цврсти, затворени и рационални единици. Според Арнолд Волферс, важни се нивното движење и судир (кинетичка енергија/моќ), а не нивната внатрешна содржина. Наспроти ова стои „социјалната онтологија“ на конструктивизмот, која тврди дека светот е изграден од значења. Како што славно забележува Александар Вент: „Анархијата е тоа што државите ќе направат од неа“. Оваа разлика е суштинска за разбирање на денешната геополитика. Според овој пристап, 300 нуклеарни боеви глави на Велика Британија не се закана за САД, додека 5 боеви глави на Северна Кореја се смртна опасност. Материјалната реалност е иста (бомби), но социјалното значење (пријател/непријател) е она што ја дефинира политиката.
Сепак, се поставува прашањето дали пристапот на Тукидид и „стапицата“ на силата во подем наспроти силата во опаѓање ќе биде применлива и во иднина. За волја на вистината, Советскиот Сојуз е можеби единствениот пример кога една светска суперсила се откажува и го признава „поразот“ без војна. Но, денес играта е поинаква. Дали подемот на нова светска сила неминовно ќе води во судир?
Азиската аномалија: Хиерархијата како мир
Додека западните теории за меѓународни односи (особено неореализмот) претпоставуваат дека системот е анархичен и дека државите секогаш ќе се обидуваат да ја „балансираат“ најмоќната сила, историјата на Азија нуди фасцинантна контратеза. Дејвид Канг, во својата анализа на Источна Азија, покажува емпириска аномалија: регионот бил исклучително стабилен, но не поради баланс на моќ, туку поради прифатена хиерархија.
Овој систем, познат како Тјен-сја (Tianxia – „Сè под небото“), ја позиционирал Кина како културен и цивилизациски центар, додека периферните држави како Кореја, Виетнам и Јапонија доброволно учествувале во трибутарен систем. Логиката на системот е дијаметрално спротивна од европската: додека во Европа нееднаквоста во моќта водела до војна, во Азија нееднаквоста водела до стабилност. Помалите држави го прифаќале супериорниот статус на Кина (kowtow) во замена за трговски пристап и легитимитет на владеење, наместо да формираат коалиции против неа.
Ова сугерира дека подемот на Кина денес можеби нема да ја следи западната логика на конфликт, туку ќе биде обид за реставрација на еден вид синицентрична хиерархија каде што почитта („face“) е поважна од територијалното освојување.
Од заспаниот џин до Атлантската повелба
За да разбереме како стигнавме до овој момент на пресврт, мораме да погледнеме назад во историјата на европската доминација. Шпанија и Португалија, а подоцна Британија и Франција, завладеаја со светот во период од 15 до 20 век, при што врвот на империјалната моќ беше несомнено Британската Империја.
Наполеон, прогресивен, но и поттикнат од големата Француска револуција (без која можеби сè уште ќе живеевме во феудален систем), се обидел да ја обедини Европа и да воспостави континентален столб. Тој го повторил движењето на Александар и Цезар, стигнувајќи до Египет. Но тој бил свесен за една битна работа, нарекувајќи ја Кина — заспаниот џин од Истокот. Неговото предупредување било јасно: нека спие, зашто кога ќе се разбуди, ќе го потресе светот.
Светот потоа ги виде падот на Британија и преземањето на факелот од страна на САД. Черчил, сфаќајќи дека Обединетото Кралство неповратно ја губи позицијата, вложил сè да ја оформи Атлантската повелба, со тоа обезбедувајќи си место на масата на победниците. Економското чудо што дотогаш било „незаинтересирано“ — САД — станало територија каде што доскорашните непријатели од Европа прифатиле заеднички да се среќаваат, усвојувајќи ја Повелбата на ООН во 1945 година во Сан Франциско и градејќи го седиштето во Њујорк.
Трансформацијата: Кога квантитетот раѓа квалитет
Но, што се случуваше со заспаниот џин во меѓувреме? Периодот на 19 и почетокот на 20 век за Кина беше „век на понижувањето“, резултирајќи со пад на старата империја и болен процес на создавање нација во услови на зависност. Идеолошкиот судир со капитализмот и подоцнежното разминување со СССР ја оставија Кина изолирана, сѐ до геостратешката пируета и вклучувањето во светските економски текови по 1979 година.
Во првите децении Кина ја понуди својата евтината работна рака, тогаш најголема компаративна предност. Но Западот ја потцени Хегеловата дијалектика, која кинеските стратези добро ја познаваа: во еден момент квантитетот нужно раѓа квалитет. Масовното производство донесе знаење, технологија и капитал, трансформирајќи ја „фабриката на светот“ во лабораторија на иднината.
Клучната пресвртница беше финансиската криза од 2008 година. Додека неолибералниот модел колабираше, Кина беше таа што обезбеди ликвидност за спас на глобалниот финансиски систем. Тој момент го легитимираше кинеското барање за промена на правилата на игра во меѓународните институции и критиката кон моделот на ООН, каде што држави како Велика Британија и Франција имаат несразмерно големо влијание во однос на нивната реална демографска и економска моќ.
Геополитика на облакот: Дигитален Тјен-сја
Испреплетеноста на меѓународниот поредок никогаш не била поголема од денес. Сведоци сме на извонредна меѓузависност на државите и регионите. Новата битка за моќ не се води само преку територии туку и преку „геополитиката на облакот“.
Прашањето кој владее со светот денес е прашање на тоа кој ги произведува чиповите, но и машините за нивно „принтање“; кој знае каде се наоѓаат механичките делови на хард-дискот и кој владее со мрежите за собирање податоци. Видовме како Илон Маск ја проби масовната употреба на електричните возила, но тоа беше експресно следено (и предизвикано) од Кина и нивниот БЈД.
Оваа технолошка трка создава нов вид на хиерархија. Ако во минатото трибутарниот систем на Тјен-сја барал културна почит, новиот поредок можеби ќе бара „дигитална лојалност“ — приклучување кон кинеските 5Г-мрежи, користење на нивните платформи за вештачка интелигенција и роботизација. Тоа е модерната верзија на хиерархијата што носи стабилност за која зборува Дејвид Канг, но овој пат поткрепена со силициум, а не само со конфучијанска етика.
Дури и географијата игра улога во оваа нова конфигурација. Ако ги погледнеме суровите факти на политичката географија, како што посочува Тим Маршал, ќе видиме дека Кина и Индија немале голем историски судир и се развивале независно првенствено затоа што помеѓу себе ги имаат Хималаите, а не затоа што се инхерентно мирољубиви. Но, технологијата ги премостува дури и Хималаите. „Облакот“ нема планини.
Заклучок: Судир на оперативни системи
Светот можеби се движи кон биполарен модел, но не како оној од Студената војна. Ова е натпревар помеѓу два различни концепта на реалноста: едниот базиран на западниот индивидуализам, атомистичка онтологија и конфликтна анархија, а другиот на обновената, технолошки надградена кинеска хиерархија.
Прашањето не е кој ќе победи во војна, туку чиј „оперативен систем“ светот ќе избере да го користи. Дали либералниот поредок, кој прогласи краткотрајна победа, може да опстане во свет каде што „џинот што се разбуди“ нуди алтернатива што ветува стабилност преку хиерархија и просперитет преку технологија? Одговорот ќе зависи од тоа дали Западот ќе сфати дека во новата ера, квантитетот веќе одамна родил квалитет.
Забелешка од авторот: При подготовката на овој текст е користена вештачка интелигенција за структурна оптимизација и визуализација на сликите по целосни упатства од авторот. Авторот ја задржува целосната одговорност за сите изнесени ставови и заклучоци и за финалната верзија на текстот
проф. д-р Александар Иванов
