Кој е договорот меѓу Турција и Либија што крена тревога во Атина, а ја стави ЕУ пред нов геополитички тест?
- Договорот за разграничување на поморските зони меѓу Анкара и Триполи повторно отвора едно од најчувствителните прашања во источниот
Медитеран. Имено, кому му припаѓа правото да ги користи морските простори, подводните ресурси и енергетските коридори? За Грција, станува збор за директен предизвик на нејзините поморски претензии, за Турција значи потврдување на сопствената геополитичка позиција, а за Европската Унија ова е спор што може да ги загрози стратешките инфраструктурни проекти и дополнително да ги искомплицира односите со Анкара
Нова тензија во источниот Медитеран и политички наелектризирана атмосфера произлеза од потпишувањето еден билатерален договор, чии последиците би биле нова распределба на поморските права во регионот на Медитеранот. Имено, договорот меѓу Турција и Либија, кој повторно дојде во фокусот по неговото ратификување од страна на источнолибиските власти, рециклира горливо прашање што со години ги оптоварува односите меѓу Анкара и Атина за тоа како треба да се разграничат морските простори во источниот Медитеран и какви права имаат островите при определувањето на поморските граници.
Најпрвин, за Грција, спорот е многу повеќе од дипломатско несогласување. Атина смета дека договорената линија меѓу Турција и Либија навлегува во простори во кои грчките острови, особено Крит, Родос и Карпатос, треба да произведуваат поморски права. Од друга страна, турската позиција е поинаква. Анкара оспорува дека грчките острови можат да имаат целосно влијание врз разграничувањето на континенталниот гребен и ексклузивните економски зони, особено кога тоа, според нејзиното толкување, би ги ограничило нејзините права како држава со долга медитеранска крајбрежна линија. Токму оваа разлика во толкувањето ја претвора медитеранската поморска карта во политичко и стратешко прашање.
Договорот од 2019 година
повторно станува активна политичка реалност
Турција и тогашната меѓународно признаена влада во Триполи го потпишаа меморандумот за разграничување на поморските јурисдикции во ноември 2019 година. Со него беше дефинирана линија што ги поврзува турскиот и либискиот поморски простор преку дел од источниот Медитеран, при што договорената зона ги пресекува областите во кои Грција тврди дека има сопствени поморски права. Договорот беше значаен и поради моментот во кој беше склучен. Либија тогаш беше во длабока политичка и воена поделба, а Турција имаше значајна улога во поддршката на владата во Триполи. Со меморандумот, Анкара доби политички партнер за потврдување на своето толкување на поморското разграничување, додека либиската страна доби сојузник во регионалните односи и во конфликтот за политичката контрола врз земјата.
Новата димензија на спорот доаѓа од фактот што договорот доби поддршка и од ривалските власти во источна Либија, кои на 20 октомври го ратификуваа едногласно. Тоа е важно затоа што прашањето повеќе не може да се разгледува само како договор меѓу Анкара и една либиска политичка структура. Неговата политичка тежина сега е дополнително зголемена со поддршката од институции што претставуваат значаен дел од поделениот либиски политички систем. Сепак, ратификацијата сама по себе не значи дека спорните поморски граници се меѓународно прифатени или дека договорот автоматски создава права што можат да им се спротивстават на трети држави. Токму тука е суштината на правниот спор.
Европската Унија реагираше со оцена дека договорот ги засега суверените права на трети држави, не е во согласност со меѓународното право на морето и не може да произведе правни последици за нив. Со тоа Брисел јасно застана зад принципот дека две држави не можат преку билатерален договор да ги определуваат поморските права на други држави без нивна согласност. Турција, од друга страна, ја отфрла оваа позиција, обвинувајќи ги европските институции дека ги прифаќаат грчките и кипарските толкувања како единствено меродавни, без да ги земат предвид турските интереси.
Зошто Грција гледа закана и надвор од поморските граници
За Атина, најголемиот ризик не е само во линијата исцртана во Медитеранот туку во можноста таа во иднина да се користи како основа за оспорување или за попречување активности во источниот Медитеран. Првата чувствителна точка се однесува на истражувањето и евентуалната експлоатација на енергетските ресурси во морските простори јужно и источно од Крит. Доколку Турција и Либија почнат да го третираат договорениот коридор како основа за издавање дозволи за истражување или за други активности, може да се создаде преклопување со областите во кои Грција тврди дека има ексклузивни права. Во таков случај, секоја активност на истражувачки бродови, енергетски компании или други оператори би можела да прерасне во дипломатски инцидент. Дури и без директна воена конфронтација, неизвесноста околу правниот статус на зоните би можела да ги одврати инвеститорите и да го направи секој поголем проект поскап и поризичен.
Втората точка е инфраструктурна и има директно европско значење. Станува збор за електричната интерконекција меѓу Грција и Кипар, проект вреден околу 1,9 милијарда евра, кој треба да овозможи поврзување на електроенергетските системи на двете земји, со пошироки перспективи за енергетска интеграција на регионот. Проектот е дел од европските напори за диверзификација на енергетските извори и за подобро поврзување на периферните енергетски пазари со европската мрежа. Проблемот е што трасата на кабелот минува низ морски области во кои постојат различни толкувања на правата и надлежностите. Тоа ја прави изградбата зависна не само од техничките и финансиските услови туку и од политичката безбедност на просторот низ кој треба да се постави инфраструктурата. Проектот веќе беше соочен со застој во 2024 година поради несогласувањата меѓу Атина и Анкара. Влезот на француската компанија „Меридијам“ како мнозински акционер, според информациите наведени во извештаите за проектот, требаше да придонесе за негово придвижување. Испловувањето на француски брод од Ираклион за започнување на работите, сепак, се случува во момент кога грчката влада очекува можна реакција од Турција. Токму затоа Атина го гледа договорот со Либија како прашање што може да има директни последици врз европска инфраструктура, а не само врз грчките национални интереси. Р.С.
ЕУ во расцеп меѓу солидарноста со Грција и потребата да ги задржи каналите со Турција
Брисел засега на две столчиња, на кое ќе заседне повеќе?
Грчкиот премиер Киријакос Мицотакис најави дека прашањето ќе го отвори и на состанокот на европските лидери во Даблин, иако главните теми на средбата се вештачката интелигенција и Украина. Тоа покажува дека Атина настојува спорот да го префрли од билатерално ниво во рамките на европската политика. Грчката дипломатија веќе испрати порака дека во случај на ескалација ќе побара европска поддршка, вклучително и санкции. Но за Брисел, прашањето не е едноставно. Од една страна, Грција и Кипар се членки на Унијата, а нивните суверени права и безбедносни интереси се прашање на европска солидарност. Од друга страна, Турција останува важен партнер за европската безбедност, миграциската политика, трговијата и стабилноста во Црно Море и поширокиот регион. Оттука, секој поостар европски потег кон Анкара може да има последици и во други области на соработката. Дополнителен проблем е што спорот не се ограничува само на Грција и Турција. Кипар, Египет и други регионални актери исто така ги отфрлаат турско-либиските претензии. Со тоа се создава поширок дипломатски фронт, во кој поморското разграничување станува дел од поширокото натпреварување за влијание, енергетски ресурси и транспортни коридори. За Турција, пак, источниот Медитеран е простор во кој не сака да биде маргинализирана. Нејзината политика, поврзана со концептот „Сина татковина“, има цел да го нагласи значењето на поморскиот простор за националната безбедност, економските интереси и регионалната позиција на земјата. Овој пристап ја одразува пошироката турска стратегија за зајакнување на влијанието во морските области околу нејзините граници и за спротивставување на договорите и иницијативите во кои Анкара смета дека нејзините интереси се заобиколени. Затоа спорот не може да се сведе на прашањето кој има подобра мапа или посилна дипломатска аргументација. Станува збор за судир на две различни визии за регионалниот поредок. Р.С.
Што може да следува: Правен спор, дипломатски притисок или нова криза на теренот
Во врска со настанатиот спор, наши соговорници, дипломати од кариера коментираат дека во непосредна иднина, најверојатното сценарио е продолжување на дипломатскиот притисок и обидите двете страни да ги зацврстат своите позиции.
– Недвосмислено е дека Грција ќе продолжи да бара европска поддршка, додека Турција ќе настојува да го претстави договорот како легитимно билатерално разграничување со Либија. Но поголемата опасност лежи во практичната примена на договорот. Доколку врз неговата основа бидат преземени активности за истражување, експлоатација или за поставување инфраструктура во спорни морски области, можни се нови инциденти меѓу бродови, дипломатски протести и дополнително зголемување на военото присуство во регионот – велат дипломати што имаат големо искуство во меѓународните односи, право и дипломатија.
Тие истакнуваат можност спорот да биде префрлен во правната сфера.
– Втората можност е спорот да се префрли во правната сфера, преку меѓународни институции и дипломатски механизми. Меѓутоа, тоа бара согласност за надлежноста и процедурата, што во вакви случаи не е секогаш лесно да се постигне – велат соговорниците.
Искусните дипломати не ја пропуштаат ниту третата можност, чија последица може да биде економска.
– Дури и без директна конфронтација, неизвесноста околу поморските права може да ги забави енергетските и инфраструктурните инвестиции, да ги зголеми трошоците за осигурување и да ги принуди инвеститорите да бараат дополнителни гаранции. За Европската Унија, најнепосакуваниот исход би бил спорот да прерасне во долготрајна криза што ќе ги парализира проектите за енергетско поврзување и дополнително ќе ги влоши односите со Турција. Брисел ќе мора да најде начин истовремено да ги заштити интересите на своите членки и да избегне нова конфронтација со земја што има значајна геополитичка и безбедносна улога. Во суштина, договорот меѓу Турција и Либија повторно го отвори прашањето кој ги поставува правилата во источниот Медитеран. Морската граница е само видливиот дел од многу поширок спор за енергијата, инфраструктурата, суверенитетот и регионалното влијание. Затоа реакцијата на Атина не е само одговор на една дипломатска одлука, туку обид да се спречи создавање нова политичка и правна реалност на теренот. А реакцијата на Брисел покажува дека прашањето веќе ја надминува рамката на грчко-турските односи. На крајот, клучното прашање нема да биде само дали договорот ќе биде меѓународно признаен, туку дали неговото постоење ќе стане основа за конкретни активности на море. Токму од тоа ќе зависи дали источниот Медитеран ќе остане простор на дипломатско натпреварување или повторно ќе се претвори во зона на директна геополитичка конфронтација – анализираат нашите соговорници, дипломати од кариера и искусни аналитичари на прашања од меѓународните односи. Р.С.
