Во едно мало село во Македонија кон крајот на 19 век, учителот во егзархиско училиште им поставил на учениците едноставно прашање: Кои сте вие? Еден од нив, момче со живи очи и љубопитен дух, одговорил: Ние сме Македонци. Учителот се насмевнал и рекол: Да, но запомнете – вие сте Македонци што ѝ припаѓаат на бугарската нација. Детето, збунето, повторно прашало: А зошто тогаш дома татко ми вели дека сме само Македонци? Учителот не одговорил, туку ја продолжил лекцијата за бугарската историја и херои. Можеби некому ќе му звучи чудно, но истата сцена, со различни актери, се одиграла и во Ирска. Млад ученик во парохиско училиште, кој зборувал ирски јазик дома, бил принуден да учи англиски и да рецитира песни за кралот. Кога прашал зошто неговиот мајчин јазик не е дозволен во училиште, наставникот му рекол: Затоа што иднината е англиска, а вие треба да станете Англичани во срцето.
Овие мали секојдневни сцени – разговори меѓу учител и ученик, забелешки во училишна клупа или проповед во црковен храм – ја откриваат суштината на големата историска драма што се одвивала во Македонија и Ирска во 19 век. Идентитетот не бил едноставна категорија на култура или јазик, ниту пак природна и непроменлива припадност; тој бил поле на постојана политичка борба, арена во која се судирале интересите на империите, соседните држави и локалните заедници. Во таа борба, образованието и религијата се покажале како најмоќните алатки за обликување на свеста, за насочување на младината и за создавање нови категории на национална припадност. Идентитетот бил обликуван, пренасочуван и понекогаш насилно наметнуван. Тој станувал резултат на стратегија и политичка манипулација, а не на природна еволуција на народната самосвест. Во оваа динамика, младината – која во нормални услови треба да биде двигател на културен и интелектуален напредок – била претворена во најважниот капитал на националните проекти, во инструмент за ширење надворешни идеи и во симбол на една епоха во која идентитетот бил предмет на постојана борба и пренасочување.
Токму Македонија кон крајот на 19 век и Ирска во 19 век претставуваат два паралелни примери што ја разоткриваат оваа сложена природа на идентитетот. Во Македонија, училиштата, црквите и печатот не биле само културни институции туку вистински лаборатории за национално инженерство. Егзархиските училишта, младинските дружини и весниците ја пренесувале бугарската национална идеја, додека османлиската власт ја толерирала паралелната мрежа на училишта за да ги одржува поделбите и да ја зацврсти својата контрола. Така, идентитетот на младите Македонци не се развивал органски, туку бил обликуван како политичко-идеолошки конструкт, симболизиран со терминот „македонски Бугарин“. Во Ирска, пак, религијата и образованието станале главни полиња на асимилација и отпор. Англиската власт настојувала преку парохиски училишта и културни политики да создаде „англиски срца“ меѓу Ирците, додека англоирската класа се стремела да се идентификува со британската елита, често по цена на самонегирање и отуѓување од сопствените корени.
Во такви услови се создавал терминот „македонски Бугарин“ – не како органска самосвест на македонското население, туку како политичко-идеолошки конструкт, резултат на систематски напори за национално обликување. Тој термин ја одразувал тензијата меѓу локалното чувство за посебност и надворешните национални проекти што се натпреварувале за влијание врз Македонија. Македонската младина, наместо да развива сопствена автономна културна визија, станувала носител на туѓи каузи. Идентитетот не се развивал како природна еволуција на народната самосвест, туку како резултат на пропаганда, стратегија и политичка манипулација. Така, младоста – која во нормални услови треба да биде двигател на културен и интелектуален напредок – била претворена во најважниот капитал на националните проекти, во инструмент за ширење надворешни идеи и во симбол на една историска епоха во која идентитетот бил предмет на постојана борба и пренасочување.
Во Ирска, пак, религијата и образованието станале главни полиња на асимилација и отпор, простори каде што се водела најжестоката битка за идентитетот на народот. Англиската власт, свесна дека културната доминација е еднакво важна како и политичката, настојувала преку парохиски училишта, гимназии и систематски културни политики да создаде „англиски срца“ меѓу Ирците – луѓе што не само што ќе го зборуваат англискиот јазик туку и ќе ја прифатат англиската визија за светот, историјата и иднината. Целта била јасна: да се избрише разликата меѓу Ирците и Англичаните, да се изгради нова генерација, која во јазикот, во мислата и во чувството ќе биде целосно асимилирана. Новелата „Англо–Ирец“ од деветнаесеттиот век на Џон Баним ја разобличува токму оваа криза на идентитетот.
И во двата случаи – и во Македонија кон крајот на 19 век и во Ирска во 19 век – образованието, религијата и културните институции не биле само неутрални простори за духовен и интелектуален развој, туку се претвориле во најмоќни алатки за политичка доминација и национално обликување. Тие станале механизми преку кои се моделирале идентитети, се пренесувале идеологии и се создавале нови категории на припадност. Училиштата не биле само места за учење туку и арени каде што се водела борба за душата на младината, црквите не биле само храмови за молитва туку и институции што ја пренесувале националната кауза, печатот не бил само средство за информирање туку и пропагандна платформа што легитимирала една или друга визија за иднината.
Филозофски гледано, оваа состојба ја потврдува длабоката теза дека идентитетот не е само природна даденост, не е нешто што постои како статична суштина во секој човек или заедница, туку историски производ – резултат на постојана борба меѓу локалното и надворешното, меѓу самобитноста и асимилацијата, меѓу гордоста и самонегирањето. Идентитетот е динамичен процес, во кој секоја генерација е повикана да избере дали ќе ја зачува својата автентичност или ќе се потчини на надворешни формули и модели. Политички гледано, овие примери ја нагласуваат опасноста од наметнати или хибридни идентитети што се засрамуваат од сопственото потекло и се обидуваат да се легитимираат преку туѓи културни и политички рамки. Таквите идентитети создаваат празнина, чувство на отуѓување и историска несигурност. Затоа, потребата за автентична самосвест станува клучна – таа е основата врз која може да се изградат вистинска национална слобода и достоинство. Само народ што е свесен за своето минато, горд на своите корени и способен да ја артикулира сопствената визија за иднината може да ѝ се спротивстави на асимилацијата и да ја зачува својата автономна културна и политичка реалност.
