Американска визија за иднината на НАТО и европската безбедност
Амбасадорот на САД во НАТО го објаснува планот за реформи на Северноатлантската алијанса
НАТО мора да се фокусира на одвраќање и одбрана на Европа, напуштајќи ги операциите надвор од својата договорна зона. САД исто така очекуваат сите сојузници да ги зголемат трошоците за одбрана на пет отсто од БДП и да ги преточат тие заложби во реални воени капацитети, како што нагласи Метју Г. Витакер, постојан претставник на САД во НАТО, во интервју за „Дефенс24“, образложувајќи ги принципите на кои се заснова концептот НАТО 3.0.
– НАТО 3.0 претставува враќање на НАТО на „фабрички поставки“. Тоа е алијанса што врши одвраќање и одбрана на европскиот континент. Таа не се вклучува во операции надвор од својата зона на одговорност и во неа нема сојузници што трошат помалку од износите потребни за одбрана и одвраќање на Алијансата. Сметам дека ова е проект што добро напредува – изјави амбасадорот Метју Г. Витакер за „Дефенс24“.
Концептот НАТО 3.0 предвидува враќање кон основната цел на Алијансата: колективна одбрана. Администрацијата на американскиот претседател Доналд Трамп очекува европските земји да преземат поголема одговорност за сопствената безбедност, да ја подобрат воената подготвеност и да ги прошират производствените капацитети на нивната одбранбена индустрија.
Заложбите усвоени на самитот на НАТО во Хаг во јуни 2025 година остануваат клучна референтна точка. Сојузниците се договорија до 2035 година да издвојуваат пет отсто од БДП за трошоци поврзани со одбраната и безбедноста, при што најмалку 3,5 отсто ќе бидат наменети за основните воени потреби.
– Видовме дека нашите европски сојузници ги зголемија трошоците за одбрана за 139 милијарди долари во споредба со 2024 година. Сметам дека тоа е одличен прв чекор, но не е доволен. Потребно е сите да достигнат пет отсто. Полска ќе го постигне тоа, а истото тоа ќе го сторат и нашите балтички сојузници следната година. Но неопходно е сите сојузници да вложат дополнителни напори – нагласи Витакер.
Претставникот на САД јасно стави до знаење дека зголемувањето на трошоците за одбрана во Европа не значи дека процесот на зајакнување на НАТО е завршен. Она што е важно е тие заложби да се преточат во оружје, борбена готовност и способност за одбрана на територијата на земјите членки. Еднакво е важно да се осигура дека сојузниците доследно ги исполнуваат обврските што веќе ги презеле.
– Не смееме да дозволиме назадување. Не можеме да имаме сојузници што мислат дека можат да уживаат во безбедност без да ги трошат и инвестираат средствата потребни за стекнување на неопходните капацитети. Токму така вршиме одвраќање и ја браниме секоја педа од Алијансата – заклучи американскиот амбасадор во НАТО.
Изјавите на Витакер доаѓаат во време на засилени дискусии меѓу Вашингтон и неговите европски сојузници. На 3 ноември во Краков се одржа состанок на Бергенската група – иницијатива на САД, на кој учествуваа претставници од Полска, Данска, Финска, Холандија, Германија, Норвешка и Шведска. Разговорите беа фокусирани на иднината на НАТО, зајакнувањето на европските воени капацитети и преземањето поголема одговорност за одбраната на континентот.
Вашингтон испраќа јасна и недвосмислена порака: самото членство во НАТО не може да биде замена за инвестиции во вооружените сили, оружјето и одбранбената индустрија. Европските земји мора да разберат дека безбедноста не се гарантира преку политички декларации, туку преку конкретни воени капацитети, вклучувајќи ги и оние што се обезбедуваат преку набавки од САД.
Во наредните месеци ќе следуваат нови средби меѓу членките на НАТО, при што многу од нив веројатно ќе се одвиваат во значително помал формат, што всушност претставува директно движење кон моделот НАТО 3.0. Засега, Полска се гледа себеси како целосен учесник во овој нов пристап, а кон иницијативата се приклучија и балтичките држави. Р.С.
Концептот НАТО 3.0 предвидува коренити реформи во Алијансата
Американското апстинирање би го зголемило товарот врз Париз
- Во март потсекретарот за одбрана за политички прашања на САД, Елбриџ Колби, рече дека САД „жестоко ќе се спротивстават“ на независна европска нуклеарна програма. Второ, во тек е и реализација на планот на Вашингтон за намалување на конвенционалното воено присуство во Европа. Тоа значи и пренесување поголем дел од одбранбениот товар врз европските сојузници, а особено на одговорноста на Париз, кој преку продлабочената нуклеарна соработка со Лондон и Берлин
се наметнува како клучен фактор во идното преуредување на европската безбедносна архитектура. Но сето тоа е во сферата на теоријата, бидејќи најавите на француските претседателски кандидати Ле Пен и Меланшон се во насока на можно повлекување на Франција од НАТО, што дополнително ја компликува иднината на Алијансата
Лансиран во февруари, таканаречениот концепт НАТО 3.0 за реформирање на Северноатлантската алијанса со намалено американско учество е идеја на Елбриџ Колби, потсекретарот за одбрана за политички прашања на САД. Во неговата суштина е претпоставката дека САД можат брзо да ги намалат своите конвенционални обврски кон Европа, а воедно да ја задржат својата водечка улога во Алијансата, сè додека Европа продолжува да се потпира на нуклеарната гаранција на САД. Колби го претставува ова поместување како ребалансирање на Алијансата, привлекувајќи ги европските држави да ја преземат одговорноста за конвенционалната одбрана на континентот, додека Вашингтон го насочува своето внимание кон Индопацификот.
Пристапот е обид на Вашингтон за реформи без да го жртвува своето влијание или да влијае на продолженото нуклеарно одвраќање. Меѓутоа, во реалноста, тоа би ја компромитирало одбраната на Европа, би го намалило влијанието на Вашингтон, би ја ослабнало нуклеарната гаранција на САД и би генерирало ризици од пролиферација – на крајот поткопувајќи ги целите на политиката и националните интереси на САД. Визијата на Колби веќе го менува присуството на САД во Европа. Во мај Министерството за одбрана на САД објави планови за повлекување на околу 5.000 војници од Германија и за откажување на распоредувањето на баталјон за удари со голем дострел во таа земја. Ротационата бригада на САД во Романија се врати дома минатиот октомври без замена, а според извештаите, уште 25.000 до 40.000 војници би можеле да ја напуштат Европа.
Вашингтон исто така предложи намалување на својот придонес кон моделот на сили на НАТО – фондот на сили ставени на располагање за операциите на Алијансата – за една третина до една половина. Според наводите, САД планираат значително да го намалат бројот на авиони и воени бродови достапни во случај на криза, вклучувајќи и еден носач на авиони, извидувачки летала, десетици борбени авиони од типот Ф-16 и Ф-15Е, како и потенцијално половина од моментално присутните американски вооружени беспилотни летала „ем-кју-9“ во Европа.
Како што се намалуваат конвенционалните сили, се очекува нуклеарните сили да преземат поголема улога. Колби вети дека Вашингтон „ќе продолжи да го обезбедува проширеното нуклеарно одвраќање на САД“, а постојат информации дека САД размислуваат за проширување на базирањето на авиони со двојна намена (способни да носат и конвенционално и нуклеарно оружје) и распоредување нуклеарни боеви глави надвор од сегашните шест земји домаќини во Алијансата – потенцијално во Полска и балтичките држави. Според два анонимни извора цитирани од „Фајненшел тајмс“, ова дополнително нуклеарно присуство има цел да ја демонстрира издржливоста на американскиот „нуклеарен чадор“ и покрај намалувањето на конвенционалните сили.
Со инсистирањето дека американскиот нуклеарен чадор може да продолжи да ја штити Европа, НАТО 3.0 исто така се обидува да ја поттикне Европа кон поголема распределба на товарот, додека го ограничува ширењето на европската нуклеарна програма. Во март Колби рече дека САД „жестоко ќе се спротивстават“ на независна европска нуклеарна програма. Но ако НАТО 3.0 го продлабочи чувството на ранливост кај сојузниците, тоа би можело да се врати како бумеранг и да го произведе токму резултатот што Колби се надева дека ќе го избегне.
Трите нуклеарни сили на НАТО – Соединетите Американски Држави, Обединетото Кралство и Франција – ја задржуваат независната контрола врз своите арсенали и донесување нуклеарни одлуки. Но додека Вашингтон и Лондон се координираат преку структурата за нуклеарно планирање на НАТО, Париз не го прави тоа. НАТО историски ги сметал овие одделни центри за донесување одлуки како средство што ги комплицира руските пресметки. Сепак, во реалноста, американскиот арсенал останува ’рбетот на нуклеарното одвраќање на Алијансата, давајќи му на Вашингтон огромно влијание врз стратегијата, планирањето и операциите на НАТО. Додека Велика Британија и Франција ја зајакнуваат својата соработка на поексплицитен европски пристап кон продолжено одвраќање, Соединетите Американски Држави ризикуваат да го изгубат влијанието што го добиваат од нивната долгогодишна улога како врвен гарант на Алијансата. Изгледите за проширување на нуклеарната заштита на Велика Британија и Франција на остатокот од Европа веќе добиваат на интензитет. Во јули 2025 година Обединетото Кралство и Франција се обврзаа на независни, но хармонизирани нуклеарни сили и формираа заедничка нуклеарна управувачка група. Во март францускиот претседател Емануел Макрон објави дека Франција ќе го прошири бројот на боеви глави и ќе усвои рамка за напредно одвраќање за продлабочување на европската соработка во нуклеарната безбедност. Франција и Германија исто така формираа своја нуклеарна управувачка група, а десет европски држави сега водат структурирани билатерални разговори со Париз за нуклеарни консултации и потенцијални договори за домаќинство. Засега, овие напори првенствено служат како полиса за осигурување од можноста за напуштање на НАТО од страна на САД.
Основната процена на НАТО 3.0 дека САД треба да охрабрат поголемо споделување на товарот во Европа без да го поттикнат ширењето на нуклеарното оружје е здрава. Проблемот е што овие цели не можат да се постигнат заедно во толку краток временски период. Постојат подобри начини за балансирање на споделувањето на товарот, европската безбедност и позицијата на Вашингтон во Алијансата и, ако администрацијата на Трамп продолжи со НАТО 3.0, неколку чекори би можеле да ги ублажат ризиците.
Прво, Вашингтон треба да усвои формална политика според која сојузниците би добивале однапред известувања за прераспоредувањата на САД и би имале глас за потенцијално повлекување на трупите, ако не и вето. Потоа, Вашингтон треба да воспостави фазен, повеќегодишен распоред за повлекување во консултација со сојузниците, поврзувајќи ги намалувањата со специфични европски критериуми за капацитет и заеднички процени на надворешна закана. Вашингтон исто така треба да се обврзе да ја задржи својата поддршка за капацитетите за одвраќање, особено за разузнавање, надзор и извидување; воздушна одбрана; прецизен удар со долг дострел; и логистика – сè додека европските сили не можат да обезбедат еквивалентни капацитети, што може да биде оддалечено со години.
Консултациите со Конгресот се еднакво важни. Поддршката за НАТО останува силна на Капитол Хил, а секој нов трансатлантски безбедносен договор ќе биде потраен ако ужива двопартиска поддршка. За да се справи со оперативните предизвици, НАТО треба да воспостави постојано тело во рамките на својата група за нуклеарно планирање посветено на управување со ескалацијата и други прашања создадени од предложената поделба помеѓу конвенционалните и нуклеарните одговорности. Вашингтон исто така треба да бара поголема нуклеарна координација во и надвор од НАТО. Една опција би била да се воспостави механизам што ќе ја поврзе групата за нуклеарно планирање на НАТО со билатералните нуклеарни управувачки групи предводени од Франција. Би било разумно овие групи да разговараат за координација во кризи и да воспостават редовни комуникациски канали, за да не се појават дивергенции за првпат во услови на значителна опасност.
Администрацијата на американскиот претседател Трамп е во право дека традиционалната поделба на одговорноста за европската безбедност е неодржлива. Фазната консултативна прераспределба на одговорностите подобро би го зачувала одвраќањето, би ги префрлила товарите и би го заштитила влијанието на САД. Пребрзото повлекување на Вашингтон ризикува да остави зад себе послабо НАТО. Р.С.
