Кус осврт кон можните последици по воената акција на САД во Венецуела
- И кога Западот ги кршеше сопствените правила, а често го правеше тоа, имаше барем ритуал на оправдување. „Хуманитарни интервенции“, „одговорност за заштита“, „вонредни околности“… Сите тие беа наративи чија цел беше да се зачува илузијата дека „правилата сè уште важат“! Но Каракас покажува дека оваа потреба исчезна…
На многумина им е јасно, но не на сите, дека она што го видовме во првите денови од 2026 година претставува нешто многу поголемо отколку што може да изгледа на прв поглед, пишува Д. Марјановиќ во авторски текст за хрватскиот портал „Адванс“ по повод воената акција на САД во Венецуела, во која минатата недела беше заробен венецуелскиот претседател Николас Мадуро.
– Имено, ако настанот во Каракас го разбереме не како изолиран ексцес, туку како симптом, тогаш веќе не зборуваме за криза на меѓународниот поредок, туку за неговата вистинска смрт. Киднапирањето на сегашниот претседател на една земја, од страна на сила што сè уште формално се повикува на меѓународното право, претставува – пресвртница. Не затоа што вакви работи никогаш порано не се случиле, туку затоа што досега тие секогаш биле скриени зад слоеви на правни фикции, резолуции, вонредни толкувања и „процедурална магла“. Тоа веќе не е случај овде. Голиот факт на силата – останува. Повоениот меѓународен поредок, оној што се појави по 1945 година, беше изграден врз претпоставката дека суровата моќ мора барем формално да се канализира преку институции како Обединетите нации. И кога Западот ги прекрши сопствените правила, а често го правеше тоа, имаше барем ритуал на оправдување. „Хуманитарни интервенции“, „одговорност за заштита“, „вонредни околности“. Сите тие беа наративи чија цел беше да се зачува илузијата дека правилата сè уште важат. Каракас покажува дека оваа потреба повеќе не постои. Ако претседателот може да биде киднапиран и однесен во Њујорк, без објавување војна, без резолуција, без никаква правна имитација, тогаш поредокот не само што еродирал туку и исчезнал – наведува во својата широка опсервација, аналитичарот Марјановиќ.
ООН изгуби каква било функција?!
Во оваа смисла, прашањето не е дали ООН ќе ослабне, туку дали воопшто ќе има каква било функција, освен архивската, анализира Марјановиќ.
– Историската паралела со Лигата на народите е самоочигледна. Имено, Лигата на народите не успеа не затоа што беше лошо замислена, туку затоа што ѝ недостигаше механизам за ограничување на големите сили кога тие одлучија да дејствуваат еднострано. ООН, од друга страна, преживеа со децении токму затоа што ѝ беше корисна на моќните држави како форум и како фронт. Ако параванот повеќе не е потребен, сè е јасно, ниту оној пред него повеќе не е потребен. Но клучната последица не е институционална, туку ментална. Светот во кој меѓународното право не се применува селективно, туку едноставно се игнорира, влегува во фаза на отворена конкуренција меѓу силите. Ова не мора да значи непосреден хаос, но значи враќање кон логиката во која моќта се мери со територија, ресурси и воени капацитети. Со други зборови, се враќаме не во 20 век, туку во 19 век, со нуклеарно оружје. Во таков свет, илузијата дека Европа ќе остане надвор од процесот е особено опасна. Европскиот проект се базира на претпоставката дека границите се затворено прашање и дека империјалните амбиции се минато. Но ако глобалната рамка се сруши, не постои внатрешен европски механизам што би можел да го ублажи долгорочното враќање на старите територијални претензии. Тие не исчезнаа, туку беа само замрзнати. Историјата на Европа е историја на потиснати барања, компромиси под притисок и привремени откажувања – вели Марјановиќ.
Тој предупредува дека утре Трамп ќе биде повеќе од среќен да го земе Гренланд и што и да сака друго.
– Што нè чека во иднина во која меѓународното право повеќе не е ниту мртва буква на хартија, туку хартијата е намерно изгорена? Навидум бесконечна низа конфликти – напиша авторот.
Сепак, Марјановиќ наведува дека империјалните аспирации не мора веднаш да се манифестираат во присуство на тенкови.
– Прво се појавуваат како дискурзивна нормализација.
Историските наративи се доведуваат во прашање, границите се опишуваат како привремени, малцинствата се инструментализираат, а на воените трошоци им се дава морално оправдување. Веќе го гледаме сето тоа. Каракас е само сигнал дека повеќе нема црвена линија.
Не постои држава што нема барем една потенцијална империјална проекција
Во овој контекст, прашањето не е дали постои исклучок, туку дали постои држава воопшто што нема барем една потенцијална империјална проекција. Теоретски, таа речиси и да не постои. Дури и оние што денес се претставуваат како строго дефанзивни, во моментот на колапсот на поредокот, ќе мора да ја редефинираат сопствената безбедност во однос на своите соседи. А безбедноста, во отсуство на закон, многу брзо станува прашање на контрола на просторот. Она што ја прави оваа фаза особено опасна е фактот дека се одвива во свет на длабока економска нееднаквост и мноштво други кризи. Империјалната експанзија повеќе не е мотивирана само од престиж туку и од пристап до вода, енергија, ретки метали и стабилни земјоделски зони. Нападот врз Каракас затоа не е само латиноамерикански проблем, ниту само американско империјално излевање. Тоа е демонстрација дека владеењето на силата повторно е легитимно. Ако овој преседан се интернализира, а сè укажува дека ќе биде така, тогаш влегуваме во период во кој иднината повеќе нема да биде обликувана од конференции и резолуции, туку од сурови односи на моќ. ООН брзо исчезнува во таков свет. Таа станува споменик на релативно кратката ера во која се веруваше, заедно со неколку анекси од претходната Лига, дека силата може трајно да се ограничи на хартија – заклучува Марјановиќ. Р.С.
