„Фероинвест“ со најголема жетва на пченка досега на своите земјоделски површини во Овчеполието
- Македонското стопанство со ново мото: Македонија може – Македонија мора
Понекогаш една вест, на изглед обична и локална, вреди многу повеќе од својата наднасловна позиција во текстот што следува. Имено, веста дека компанијата „Фероинвест“ годинава ја реализирала најголемата жетва на пченка досега на своите земјоделски површини во Овчеполието е токму таква вест. На околу 250 хектари, со систем капка по капка, современа механизација и сопствени производни капацитети, приносите биле за повеќе од 20 отсто подобри од минатогодишните, и покрај тешките временски услови. Но најважното не е само колку тони пченка се произведени. Најважно е што се случува потоа со таа пченка. Пченкарната силажа не завршува како обична земјоделска стока, туку таа станува суровина за биогасната електроцентрала во Сарамзалино, каде што преку анаеробна ферментација се произведуваат биогас и електрична енергија. Земјоделството, наводнувањето, механизацијата и енергетиката се поврзани во еден производен синџир. И токму тука се крие големата лекција за Македонија, не во една жетва, уште помалку во една компанија, ниту, пак, во една биогасна централа, туку во моделот што е воспоставен.
Од почва до енергија и назад кон почвата
Според ваквиот модел, Македонија треба да биде земја во која земјоделскиот производ не е последната точка во производниот процес, туку првата алка во цела економска приказна. Пченката може да биде храна за луѓето, но истовремено може да биде и сточна храна. Понатаму, може да биде и суровина за преработувачката индустрија, како и суровина за биогас. Од друга страна, биогасот може да произведува електрична и топлинска енергија. Остатоците од процесот можат, со соодветна технологија и стандарди, повторно да влезат во земјоделскиот циклус како хранлив материјал за почвата. На тој начин кругот не завршува, туку се затвора и ја дефинира суштината на циркуларната економија: она што денес го сметаме за отпад, утре да стане ресурс. Во Македонија веќе постои пример дека ова може да се направи. „Фероинвест“ во Сарамзалино практично поврзува земјоделско производство со обновлива енергија, со инвестиции во наводнување, механизација и продуктивност. Прашањето што се наметнува сега не е дали може да се направи тоа, туку како овој функционален модел да стане применлив на територијата на целата држава.
Македонија не е без ресурси, потребен е системски приод
Во суштина, Македонија како држава изобилува со плодни површини и, што е уште поважно, со доволни количества вода. Но проблемот е што ниту земјоделските површини се добро организирани, ниту водата рационално се користи. Земјава располага и со земјоделци што добро го знаат земјоделството, но кога ќе се соочат со немање доволно стабилен систем што ќе им гарантира пазар, знаење, технологија, складирање, преработка и долгорочна перспектива, тогаш нивното разочарување расте и ги принудува да гледаат на земјоделството како на ризичен потфат. Слично е и со енергијата што ја имаме, но во целата слика недостига доволно интегрирана визија во која енергетиката, земјоделството, прехранбената индустрија и управувањето со отпадот се гледаат како делови од една иста економска машина. А токму тоа е она што треба да се промени. Државата не треба да размислува само колку земјоделски производи сме произвеле годинава, туку многу повеќе да размислува колку вредност сме создале од еден хектар, колку енергија сме произвеле од биомасата, колку храна сме добиле од домашните суровини, колку увоз сме замениле, колку отпад сме претвориле во ресурс. А тоа ќе го даде одговорот и колку нови работни места сме создале и колку производи со повисока додадена вредност сме извезле. Тоа е сосема поинаква економска филозофија.
Од земјоделските култури до месото, млекото, маслото и виното
Секој сериозен национален план за земјоделство не смее да биде список на субвенции, туку прецизен план за производство. Ако произведуваме повеќе пченка, тогаш мораме да размислуваме и за сточарството. Ако имаме повеќе сточна храна, можеме да имаме повеќе добиток, а ако имаме повеќе добиток, тогаш добиваме повеќе млеко и месо. Ако имаме повеќе млеко, ни требаат млекарници и преработувачки капацитети. Ако имаме повеќе земјоделски остатоци и органска материја, можеме да размислуваме за повеќе биогасни капацитети. Ако произведуваме повеќе сончоглед, можеме да развиваме сопствено производство на масло за јадење. Ако имаме грозје, не треба да се задоволиме само со продажба на грозје, туку треба да произведуваме вино, дестилати, сокови, концентрати и други производи со повисока додадена вредност. И секоја од овие гранки треба да биде поврзана со следната. Тоа е разликата меѓу земјоделство како преживување и агроиндустријата како национална економска стратегија.
Водата – стратешки ресурс
Во ваквата визија, водата има посебно место. Системот капка по капка не е само техника за наводнување, туку тоа е симбол на еден нов начин на размислување. Имено, секоја капка вода мора да произведе максимална можна економска вредност. Во примерот од Сарамзалино, токму системот за наводнување е еден од факторите што овозможуваат подобри услови за производство. Македонија мора многу посериозно да размислува за акумулациите, каналските системи, модерното наводнување, пречистувањето и за повторното користење на водата таму каде што е возможно. Климатските промени веќе не се далечна тема за научни конференции, туку тие се реалност со која земјоделците се соочуваат со секоја нова сезона. Затоа земјоделската политика на иднината мора да биде и водна политика, а водната политика мора да биде и енергетска, индустриска и прехранбена политика.
Самодоволноста не значи наше – затворање
Кога зборуваме за самодоволно стопанство, не зборуваме за Македонија да се затвори зад границите. Напротив. Самодоволноста значи да имаме сопствена производна база од која можеме конкурентно да излегуваме на странски пазари. Земја што произведува храна, енергија и суровини има многу посилна економска позиција од земја што главно увезува готови производи. Податоците на Државниот завод за статистика покажуваат дека надворешната трговија останува област во која увозот значително го надминува извозот; во првите два месеца од 2025 година, на пример, вкупниот увоз изнесувал околу 1,83 милијарда евра, наспроти околу 1,23 милијарда евра извоз. Токму затоа домашното производство не треба да се гледа само како земјоделска политика. Тоа е политика за трговскиот биланс, девизните текови, енергетската безбедност, вработувањето и националната отпорност.
Потребна ни е визија за десет изборни циклуси
Македонија има потреба од национална агроиндустриска стратегија за најмалку една деценија, но за четири децении е идеално. Тоа значи стратегија што нема да се менува со секоја нова влада, туку која ќе се спроведува во континуитет без оглед на политичката структура на власт. Истото тоа се однесува и на субвенциите. Треба да постои прецизен план за тоа кои култури сакаме да ги зголемиме, каде ќе ги произведуваме, со која вода ќе ги наводнуваме, како ќе ги складираме, како ќе ги преработуваме, каде ќе ја користиме биомасата, како ќе ја поврземе со сточарството, каде ќе градиме преработувачки капацитети, како ќе обезбедиме енергија и на кои пазари ќе ги продаваме финалните производи. Тоа е индустриска политика. Само што фабриката, во овој случај, почнува од нивата.
„Ние можеме“ не е само парола
На Македонија денес не ѝ недостигаат само финансии туку и длабоко уверување дека има капацитет да направи вистинска економска промена. Доказот за тој потенцијал веќе постои на теренот низ Овчеполието, каде што современите системи за наводнување, модерната механизација и биогасните централи покажуваат дека успешната трансформација е можна. Нашата клучна задача не е да измислуваме сосема нови модели што светот никогаш не ги видел, туку конечно да ги поврземе ресурсите со кои веќе располагаме. Време е да престанеме да ја набљудуваме нивата одвоено од фабриката, водата одвоено од храната, а сточарството без никаква врска со енергетскиот сектор и отпадот. Со таквиот интегративен пристап, земјоделството конечно ќе престане да биде социјална категорија и ќе прерасне во модерна, профитабилна и стратешка индустрија. Најважната порака од последната добра жетва не е само статистичкиот податок за поголем принос на пченка, туку свеста за ресурсите што ни стојат на располагање. Ние веќе ги имаме сите предуслови – плодна земја, вода, вредни луѓе, знаење, земјоделска традиција, индустрија и значителен енергетски потенцијал во непосредна близина на регионалните пазари. Единствената алка што ни недостига е јасната визија сите овие точки да ги споиме во еден функционален и затворен систем. Кога конечно ќе го направиме тој чекор, Македонија нема само да произведува повеќе туку ќе почне да гради сопствена одржлива економска иднина. Преку таквиот модел ќе можеме да преработуваме повеќе, да го намалиме увозот и да извезуваме производи со значително повисока додадена вредност. Во исто време, ќе создадеме нови работни места, ќе произведуваме повеќе домашна енергија и ќе му го вратиме заслуженото достоинство на земјоделскиот труд. Малото место Сарамзалино не е само локација со поголем принос туку вистински симбол за тоа како треба да изгледа една голема национална идеја. На тој мал дел од македонската земја јасно се гледа целиот развоен синџир: од земјата се добива храна, од отпадот енергија, а од производството се развива индустрија. Токму таа индустрија потоа води кон зголемен извоз и создава посилна, економски независна држава. Нашата земја има реална сила за таков пресврт, но само доколку конечно почнеме да размислуваме и да дејствуваме како еден поврзан систем. Е.Р.
