30 години од „Теза“ (Tesis, 1996)
Во 1996 година Алехандро Аменабар го сними „Теза“ („Tesis“), мрачен шпански психолошки трилер со елементи на криминалистичка мистерија. Триесет години подоцна, филмот сè уште вознемирува. Неговата приказна започнува со студентско истражување за насилството на екраните, а се претвора во потрага по човек што можеби снимил вистинско убиство.
Анхела (Ана Торент) студира аудиовизуелни комуникации на факултет во Мадрид. За својата дипломска работа ја избира темата за насилството во филмот и на телевизијата. Бидејќи сака да пронајде материјал што не ѝ е лесно достапен, бара помош од својот професор. Тој оди во факултетската видеотека, но следниот ден е пронајден мртов. Анхела ја зема касетата што ја гледал и открива дека на неа има „снаф“ снимка — видео на кое е забележано вистинско убиство.
Откритието е уште пострашно кога ќе се појави сомнеж дека жртвата била студентка од истиот факултет. Анхела сфаќа дека снимката можеби не дошла од некаков далечен, непознат свет: трагите водат кон луѓето и просториите низ кои таа секојдневно поминува. Ѝ помага Чема (Феле Мартинез), колега што собира хорор-филмови и добро ја познава темата на нејзиното истражување. Во исто време таа се зближува со Боско (Едуардо Нориега), шармантен студент за кого Чема верува дека крие нешто. Анхела мора да одлучи кому ќе му верува, додека се обидува да открие кој ја направил снимката и дали постојат други.
Мистерија што се крие во познат простор
Аменабар вешто го користи факултетот како место на дејството. Во текот на денот тоа е обична зграда полна со студенти. Ноќе, долгите ходници, подземните премини, архивата и празните сали за проекции стануваат заканувачки простор. Анхела не влегува во напуштена куќа од хорор-филм, таа се враќа на местото каде што учи. Затоа опасноста изгледа како поблиска.
Како трилер, „Теза“ се потпира врз јасно поставена мистерија. Касетата е првиот доказ, а секој нов податок може да го промени сомнежот. Сценариото постојано ја движи Анхела меѓу Чема и Боско: едниот отворено ужива во насилните филмови, а другиот дејствува смирено и привлечено од неа. Ниту изгледот ниту вкусот за киното, сепак, не се доволни за да се утврди кој ја кажува вистината. Филмот ја одржува неизвесноста преку тие односи, без да заборави дека во средиштето има убиена девојка и опасност од ново злосторство.
Ана Торент ѝ дава уверливост на истрагата. Нејзината Анхела е исплашена, но не може да се откаже откако ќе сфати што пронашла. Таа понекогаш прави погрешни процени и токму затоа е лесно да се следи: истражува нешто за кое нема полициско искуство, а потенцијалниот убиец можеби знае дека касетата е кај неа. Феле Мартинез внесува нервозна енергија и хумор во улогата на Чема, додека Едуардо Нориега умешно го одржува сомнежот околу Боско. Тројцата ја носат приказната и кога заплетот намерно ни дава премалку информации.
Режијата е најсилна кога Аменабар задржува нешто надвор од кадарот. „Снаф“ снимката е поводот за целата приказна, но филмот не го гради стравот само врз она што таа го прикажува. Ги гледаме реакциите на ликовите, ги слушаме звуците, чекаме да дознаеме што ќе открие следното пуштање на касетата. Така неизвесноста расте и без постојани сцени на експлицитно насилство. Режисерот знае кога да го задржи кадарот и кога да ја прекине сцената, оставајќи нè заедно со Анхела да го составуваме она што недостига.
Звукот е важен дел од таа напнатост. Музиката, за која се потпишани Аменабар и Маријано Марин, ги придружува сцените на истрага и опасност, но филмот умее да употреби и тишина. Шумот на видеокасетата, гласовите што допираат од соседна просторија и чекорите во празен ходник можат да бидат понепријатни од гласен музички удар. Тоа особено одговара на приказна во која еден видеоапарат содржи доказ што никој не би сакал да го најде.
Деби што отвори голема кариера
„Теза“ е уште повпечатлив кога ќе се земе предвид дека е првиот долгометражен филм на Аменабар. Неговото сценарио има силна жанровска основа, но се занимава и со луѓето што ги гледаат насилните снимки. Анхела ги проучува за академска работа, Чема ги собира како дел од својата филмска опсесија, а некој друг ги создава за многу помрачна цел. Токму таа разлика му дава тежина на заплетот: не е сеедно зошто некој снима, гледа или бара таков материјал.
Во продукцијата важна била поддршката од режисерот и продуцент Хозе Луис Куерда, кој му дал доверба на младиот автор. Голем дел од „Теза“ е снимен во вистинските простории на мадридскиот факултет каде што студирал Аменабар. Тој избор му дава на филмот препознатлива атмосфера без раскошна сценографија. Познатите простории, внимателното осветлување, монтажата и звукот се доволни за факултетот постепено да почне да изгледа како место во кое може да се скрие злосторство.
Успехот бил голем: „Теза“ освои седум награди „Гоја“, меѓу кои за најдобар филм, оригинално сценарио и дебитантска режија. Потоа Аменабар ги сними „Отвори ги очите“ (Abre los ojos, 1997), „Другите“ (The Others, 2001) и „Море во мене“ (Mar adentro, 2004), со кој го освои „Оскарот“ за најдобар странски филм. Во тие различни дела се препознава неговиот интерес за ликови што мора да се соочат со нешто што го нарушува нивното разбирање на светот. Во „Теза“ тој интерес сè уште ја има суровата енергија на дебитант што сака да ја испроба секоја можност на трилерот.
Филмот има и слабости што денес полесно се забележуваат. Во завршниот дел од психолошката неизвесност ѝ отстапува место на поизразена жанровска игра, а некои решенија се потпираат врз случајност и врз однесување што заплетот го бара од ликовите. Младешката енергија повремено ја надминува прецизноста. Но таа смелост е и дел од неговиот идентитет: ова е филм на режисер што сака истовремено да го испита механизмот на стравот и да покаже колку добро умее да го употреби.
По три децении, видеокасетите и старите уреди му даваат на „Теза“ јасно време, место и доза на носталгија. Неговото главно прашање, сепак, не остарело со технологијата. Денес насилна снимка може да стигне до нас без да ја побараме, а одлуката дали ќе продолжиме да гледаме понекогаш трае помалку од секунда. Аменабар го препознал трајниот дел од проблемот: зад секој екран има човек што одлучува да погледне, да го сврти погледот или да ја пушти снимката уште еднаш.
Затоа „Теза“ останува повеќе од успешно режисерско деби и еден од највпечатливите шпански психолошки трилери од 1990-тите. Неговата темнина не живее само во тајните ходници и во содржината на касетата. Таа се појавува и во удобноста на киноседиштето, во нашето нетрпение конечно да дознаеме што има на снимката. Триесет години подоцна, филмот сè уште знае како да ни го постави најнепријатното прашање.
