Серијал за бездомните кучиња, милениците и за сите љубители на животните (14)
Серијал текстови за кучињата скитници, милениците и за сите љубители на животните, подготвени од Илија Петковски, кој магистрира екологија и животна средина на „Сорбона“ во Париз, излегуваат на викенд-страниците на рубриката Магазин во „Нова Македонија“. Низ текстовите авторот ќе понуди современи хумани решенија за решавање на проблемот со бездомните кучиња и за состојбата во државата во врска со овој проблем. Целта е издигнување на јавната свест за благосостојбата на животните на научна основа и отворање дебата за оваа тема, со цел да се создаде похуман свет за сите. Текстовите провоцираат научна дебата за бездомните кучиња во Македонија, фокусирана на еколошката нерамнотежа и хиперпопулацијата наместо на емоции и холивудски стереотипи. Фокусот на текстовите понатаму ќе се сведе и на одговорното сопствеништво на милениците
Кастрацијата и стерилизацијата на милениците се теми што повеќе предизвикуваат силни емоции отколку рационална дискусија. Во јавниот простор доминираат ставови што се движат од апсолутна поддршка до целосно отфрлање, но ретко кога се засноваат на научни докази, биологија и реални урбани услови на чување. Токму затоа, оваа тема ќе ја обработуваме системски – со референци, со факти, без предрасуди и без наметнување став. Одлуката секогаш мора да остане кај сопственикот, но таа одлука треба да биде донесена врз основа на соодветни информации.
Научната литература јасно укажува дека кастрацијата и стерилизацијата имаат и бенефиции и ризици. Од бенефициите, најчесто се истакнува намалувањето на одредени репродуктивни заболувања – како пиометра кај женките или тумори на тестиси кај мажјаците. Дополнително, постојат студии што покажуваат намалување на одредени типови агресија и скитничко однесување, особено кај мажјаците, поради намалување на хормонално поттикнатите нагони.
Од друга страна, постојат и ризици што не смеат да се игнорираат: можни хормонални дисбаланси, зголемен ризик од дебелина, па дури и асоцијации со одредени ортопедски и онколошки состојби, во зависност од расата, возраста и времето на интервенцијата. Ова значи дека не постои универзален одговор – постои контекст.
Но кога ќе ја ставиме биологијата во центарот на дискусијата, нештата стануваат појасни. Кучињата, иако живеат во урбани услови, носат еволутивно наследство од нивните предци – волците. Кај волчите глутници, размножувањето е строго контролирано: алфа женката е таа што раѓа, додека другите женки често развиваат лажна бременост и произведуваат млеко за да помогнат во одгледувањето на младите. Овој механизам, кој има јасна функција во дивината, во урбана средина станува извор на стрес и хормонални нарушувања кај домашните кучиња.
Кај мажјаците, нагоните се уште поизразени. Желбата „барем еднаш да се качи“ е човечка проекција, а не биолошка потреба. Во природата, не секој мажјак има репродуктивна улога. Напротив – повеќето никогаш не се парат. Кај урбаните кучиња, особено оние без педигре, шансите за контролирано и одговорно размножување се минимални. Овде доаѓаме до суштинскиот дел од дискусијата.
Куче без педигре има значително помали шанси да најде дом за своите потомци, особено доколку неговите морфолошки карактеристики не наликуваат на препознатлива раса. Реалноста е дека пазарот – колку и да звучи грубо – има преференции. Тоа значи дека секое неконтролирано легло носи ризик малите кутриња да останат без соодветен дом.
Дополнително, постои огромен суфицит на мажјаци што никогаш не наоѓаат женка. Истовремено, сопствениците на женки ретко се одлучуваат за парење, бидејќи тоа носи сериозна одговорност, стрес, ветеринарни ризици и емотивна тежина при разделбата со младите. Оние што сепак се одлучуваат, најчесто бараат кучиња со познато потекло, здравствени тестови и педигре. Во спротивно, ризикот од неконтролирано размножување и дури и инцест е реален, особено во средини каде што постојат сиви канали на увоз и недоволна евиденција.
Во овој контекст, се наметнува и паралела со мачките. Расните мачки што живеат исклучиво во домашни услови, под контрола на сопственикот, влегуваат во слична категорија како и урбаните салонски кучиња – нивното размножување треба да биде планирано, одговорно и базирано на јасни критериуми. Но сосема е поинаква сликата кај т.н. улични мачки, кои постојано се надвор, а формално им „припаѓаат“ на луѓе што ги хранат и галат, но не преземаат вистинска одговорност. Токму оваа сива зона – на полусопствеништво без обврска – директно го стимулира неконтролираното размножување. Ако некој навистина ги смета тие мачки за „свои“, тогаш логичниот чекор не е само хранење туку и кастрација и стерилизација како основна форма на грижа и контрола.
Во оваа дебата постои уште еден слој што ретко се именува, а често влијае врз одлуките – човечката психологија. Дел од сопствениците несвесно ги проектираат сопствените идентитети врз милениците. Кај мажите, често се забележува тенденција сопствената машкост да се доживува преку репродуктивната способност на мажјакот. Кај жените, пак, постои тенденција мајчинството да се проектира преку женката и нејзините легла. Овие проекции, иако човечки разбирливи, се биолошки неосновани и психолошки ризични. Тие ја замаглуваат реалната слика и водат кон антропоморфизација – припишување човечки емоции, потреби и улоги на животни што функционираат по сосема поинакви природни закони.
Токму затоа, во контекст на урбани сопственици што чуваат т.н. салонски раси, препораката – кога се дава – се движи во насока на кастрација и стерилизација кај кучиња без педигре. Не како идеолошка позиција, туку како практична мерка за намалување на страдањето, неконтролираното размножување и нереалните очекувања.
Кастрацијата има и уште една важна димензија – однесувањето. Со намалување на хормоналните влијанија, кај многу мажјаци се забележува поголема стабилност, помалку територијално обележување и намалена потреба за бегство. Ова не е „потиснување на природата“, туку адаптација на животот во урбана средина каде што безбедноста и контролата се приоритет.
Сепак, важно е да се нагласи дека оваа анализа не е универзална. Таа се однесува пред сè на урбани одговорни сопственици што имаат директна контрола врз животот на своите миленици. Во рурални средини, каде што кучињата имаат поинаква улога – како чувари, работни кучиња или дел од поширок екосистем – контекстот е различен, а со тоа и пристапот на сопствениците кон размножувањето.
Заклучокот не е „за“ или „против“. Заклучокот е дека кастрацијата и стерилизацијата се алатки – медицински и управувачки. Како и секоја алатка, тие можат да бидат корисни или непотребни, во зависност од тоа како и кога се користат. Нашата обврска е да ја водиме оваа дебата со факти, со наука и со почит кон реалноста – а не со емоции и претпоставки.
Одлуката, на крајот, останува ваша. Но таа треба да биде донесена со разбирање на биологијата, со увид во општествениот контекст и со свест за последиците – не само за вашето куче туку и за популацијата во целина.
