- На островот Мал Град, среде тишината на Преспанско Езеро, црквата „Рождество на Пресвета Богородица“ се издигнува како живописен сведок на вековната вера, уметност и културна меморија – храм што ги поврзува земното и небесното, минатото и сегашноста и останува светол знак на духовната жилавост и заедништво на Преспанскиот Регион
„Рождество на Пресвета Богородица“, позната и како „Пресвета Богородица“, претставува православна пештерна црква што со својата мистична архитектура и положба со векови ја чува духовната меморија на преспанскиот крај. Изградено на живописниот остров Мал Град – мал каменест бисер што се издига од сино-зелените води на Преспанско Езеро – ова светилиште е повеќе од храм: тоа е симбол на тишината, возвишеноста и вечната врска меѓу човекот и божественото.
„Рождество на Пресвета Богородица“ – духовна светлина на Мал Град
Островот Мал Град, сместен во пределите на македонската област Мала Преспа, кој административно ѝ припаѓа на Општина Пустец, е место каде што природата и духовноста се спојуваат во едно. Со својата изолираност и недопирливост, тој создава впечаток на светост и заштита, како да е одбран од времето и секојдневието. Денес островот и храмот ѝ припаѓаат на Горичката митрополија, а самата црква е прогласена за споменик на културата на Албанија – признание што ја потврдува нејзината историска, културна и духовна вредност.
Храмот е посветен на Рождеството на Пресвета Богородица – празник што во православната традиција означува почеток на спасението и радоста на светот. Неговата посветеност е симболична: како што раѓањето на Богородица претставува нова надеж за човештвото, така и оваа црква е сведоштво за постојаното обновување на верата низ вековите. Архитектонски, црквата е вградена во карпата, што ѝ дава впечаток на природно продолжение на островот – како да е изникната од самата земја, а не изградена од човечка рака.
Низ својата долга историја, храмот претрпел голем број промени, обновувања и доградби, што сведочи за неговата жилавост и постојаното внимание на верниците. Трите натписи што се зачувани и денес се живи сведоштва за неговата историја – тие не се само камени записи, туку гласови од минатото што зборуваат за љубовта, вербата и упорноста на генерациите што го чувале ова свето место. Секој натпис е како врата кон друго време, сведоштво за духовната и културната континуитетност на Преспанскиот Регион.
Натписите како живи сведоштва на духовната историја
Најстариот натпис, поставен во апсидата и датиран од 1345 година, претставува првото писмено сведоштво за светоста на храмот. На него се запишани имињата на првите ктитори – благочестивиот Бојко и неговата сопруга Евдокија. Нивната дарежливост и вера го поставиле темелот на ова свето место, а нивните имиња останале како вечен печат на благодарност и духовна посветеност. Овој натпис не е само историски документ туку и симбол на почетокот на една духовна традиција што ќе се пренесува низ вековите, сведочејќи за силата на личната жртва и љубовта кон Бога.
Вториот натпис, создаден во 1369 година, се наоѓа северно од внатрешноста на западната врата, над ликовите на светите цареви Константин и Елена – симболите на христијанската победа и триумфот на крстот. Тој зборува за обновувачите на храмот: благородникот Кесар Новак, неговата сопруга Калија, нивниот син Амирал и ќерката Марија. Нивните имиња, врежани во камен, се сведоштво за семејната посветеност и за љубовта кон верата и духовното наследство. Присуството на нивните ликови во живописот ја нагласува врската меѓу земното и небесното – како да сакаат да покажат дека човекот, преку својата вера и добри дела, може да стане дел од светоста и вечноста.
Третиот натпис, од 1607 година, сведочи за ново уметничко оживување на храмот. Тогаш надворешната фасада била повторно насликана со монументалната композиција „Страшниот суд“. Со својата драматичност, симболика и силна визуелна порака, оваа фреска потсетува на вечната борба меѓу доброто и злото, на судбината на човечката душа и на неизбежноста на божествениот суд. Таа е уметнички крик и духовна поука, создадена да ги потсети верниците дека животот е патување исполнето со искушенија, но и со надеж за спасение.
Внатрешноста како живописна икона на духовноста
Внатрешноста на црквата е украсена со фрески и грчки натписи од 1369 година, кои претставуваат не само уметничка декорација туку и духовна хроника на времето. Меѓу нив особено се издвојуваат претставите на семејството на Новак и Калија – ктиторите чии имиња и ликови се вплетени во живописот како мост меѓу земното и небесното. Нивната присутност во фреските е повеќе од портрет: тоа е сведоштво за идејата дека човекот, преку својата вера и добри дела, може да стане дел од светоста и да ја надмине границата на материјалното постоење.
Зографите што работеле на украсувањето на оваа црква ѝприпаѓаат на прочуената Костурска ликовна школа од втората половина на 14 век. Нивниот стил и мајсторство се препознаваат во секој потег на четката, во секоја боја што ја оживува камената површина, во секој лик што зрачи со духовна енергија. Карактеристично за оваа школа е хармонијата меѓу строгата византиска канонска форма и живата експресивност на боите, што создава впечаток на вечност и мистична длабочина. Фреските не се само уметнички дела – тие се молитви во боја, испишани на камен, кои ја пренесуваат верата низ вековите.
Дејноста на овие мајстори не е ограничена само на Мал Град. Нивните дела се присутни и во живописите на црквата „Св. Атанасиј Музачки“ во Костур, како и во храмот „Исус Христос Животодавец“ во селото Борје кај Горица. Ова сведочи за широчината и значењето на нивната уметничка мисија – тие биле носители на духовна култура што ја надминувала локалната рамка и се ширела низ целиот регион, создавајќи мрежа на светилишта поврзани преку ист стил, ист дух и исто богословско видение.
Така, црквата „Рождество на Пресвета Богородица“ не е само архитектонски и уметнички споменик, таа е духовен мост меѓу минатото и сегашноста. Во нејзините фрески се огледува историјата на целиот регион – историја на вера, на заедништво, на културна размена и на духовна жилавост. Храмот останува како светол знак на верата, историјата и културната меморија, сведочејќи дека духовното наследство не е само минато туку и живо присуство што постојано нè потсетува на нашите корени и на нашата вечна потрага по светлина. Д.Ст.
