Фељтон „Од Митровден до Ѓурѓовден“ (12)
- Капиталното дело „Славјанско-маќедонска општа историја“ од Пулевски
Кон крајот на XIX век, македонската културна и научна преродба го достигна својот врв преку делото што денес го препознаваме како темел на националната историографија: „Славјанско-маќедонската општа историја“ од Ѓорѓија М. Пулевски. Овој труд не е само хронолошки запис туку и најобемниот и прв интегрален обид за научно обликување на македонското минато на мајчин јазик. Иако неговата смрт во 1893 година го спречи авторот да го види своето дело отпечатено, ракописот преживеа низ децениите како тивок сведок на една интелектуална борба. Судбината на овој ракопис е речиси еднакво драматична како и содржината во него. Иако официјално ненапечатен, текстот циркулирал меѓу клучни фигури на македонската мисла. Веќе во 1941 година, Георги Трајчев во својата „Книга за Мијаците“ користи делови од трудот на Пулевски, особено оние поврзани со Арнаутското востание, со што тој се етаблира како првиот документиран корисник на овој извор. Постојат индиции дека дури и порано, околу 1924 година, Никола Чупаров се потпирал на податоците на Пулевски за мијачките и брзачките предели, иако тие цитати не можат прецизно да се лоцираат во денес познатите верзии на „Историјата“ или „Јазичницата“. Подоцна, во средината на XX век, Никола Киров Мајски го проучува оригиналот во Софија, пред тој конечно да им биде предаден на бугарските архиви. Сепак, клучниот пресврт се случува во 1962 година, кога Блаже Ристовски го афирмира делото на меѓународен симпозиум, по што следуваат првите делумни објавувања во 1970-тите, за конечно во 2003 година МАНУ го издаде неговиот интегрален текст.
Самиот физички ракопис е импозантен споменик на пишаниот збор. Составен од околу 1.700 страници, испишани со карактеристично морово мастило, трудот се соочува со сериозни технички предизвици. Времето и несоодветното чување си го зеле својот данок – последните страници се тешко оштетени од влага и мувла, што остава прашалници за финалните поглавја на делото. Архивската обработка дополнително ја отежнала работата на истражувачите; поради неколкукратното пренумерирање и конзервација, листовите биле измешани, создавајќи сложен лавиринт за Блаже Ристовски и Билјана Ристовска-Јосифовска, кои со децении работеа на неговата реконструкција. Комплетното издание на ова дело во 2003 година од страна на Македонската академија на науките и уметностите (МАНУ) не беше само издавачки потфат туку и чин на историска правда. Пулевски преку овој труд јасно го дефинира македонскиот идентитет како посебен субјект на Балканот. Неговиот јазик и стил, иако архаични, нудат изворен поглед во една епоха кога македонската свест се борела за својот писмен и институционален израз. „Славјанско-маќедонската општа историја“ останува најзначајниот документ што го поврзува народното предание со модерната научна мисла.
Прашањето за тоа кога точно Пулевски започнал со работа на ова капитално дело останува предмет на научна дебата. Додека некои траги водат кон неговиот престој во Белград во 1860-тите, најзрелиот период на пишување се врзува за 1888 година и неговата активност во Софија. Хронолошкиот преглед во книгата завршува со 1889 година, додека Воведот е датиран во 1892 година, што сугерира дека делото е заокружено непосредно пред неговиот животен крај.
„Славјанско-маќедонската општа историја“ претставува многустран историографски труд од исклучително значење, особено ако се земе предвид дека станува збор за прв и најобемен познат обид за пишување историја на македонски јазик. Делото е сеопфатно и структурирано во три основни сегменти. Историскиот дел претставува хронолошки преглед на настаните од најраниот период до 1889 година, со критички осврт кон историографските извори. Етнографскиот дел е детална анализа на балканското население, вклучувајќи опис на различните родови, племиња и народи на Балканот. Посебно внимание им е посветено на македонските родови, етимологијата на имињата на етничките групи и нивните географски локации. Забележително е дека Пулевски инсистира на тоа дека „Македонците се староседелци на полуостровот“. Книгата завршува со посебен сегмент посветен на граматиката на македонскиот литературен јазик што го развил Пулевски. Јазикот (заснован на мијачкиот западномакедонски дијалект), стилот и специфичната ортографија го прават текстот привлечен за читателите и од особено значење за истражувачите од различни научни области. На овој начин Пулевски создава целосно дело со јасен фокус на македонскиот народ и македонскиот јазик. Во врска со мотивацијата за пишување на книгата, Пулевски посредно ја допира фундаменталната теоретска дилема за целта на пишувањето историја воопшто. Тој забележува дека постојат голем број истории на балканските народи, напишани со цел да се истакне улогата на сопствениот народ. Аналогно на историските дела врз кои се потпира концептуално и идеолошки, Пулевски уште во насловот на „Славјанско-маќедонската општа историја“, а потоа и во самиот текст, ја нагласува потребата македонскиот народ да поседува своја пишана историја, како што имаат другите народи. На тој начин ги открива целта и мотивот зад своето дело..
Насловот на првата страница гласи: „Славјанско-макьедонска општа историја за сви пол-острофски народности написана је по славянски-макьедонско нареченије за да я разбирајет сви пол-острофски Славяни“. Taкa Пулевски јасно ги дефинирал темата на проектот, јазикот на кој е напишана книгата и причините за неговото создавање.
Пулевски бил длабоко убеден дека туѓите историчари не ја прикажале вистинската историја на Македонија и дека е неопходно самите Македонци да го сторат тоа. Со патриотски жар и огромни напори, тој ја претресува целата балканска и словенска историја, барајќи ги нишките на македонскиот развиток. Во „Славјанско-маќедонската општа историја“, Пулевски ја прави првата периодизација на македонскиот историски развиток. Притоа, паралелно ја дава и историјата на соседните народи за да се разберат историските процеси во Македонија. Но тој не се задржува само на големите историски настани – навлегува и во прашања од секојдневието, обичаите на луѓето од различни краишта на Македонија, дава граматички преглед на македонскиот јазик и ветува преглед на македонската книжевност. За да биде разбрано од сите словенски народи на Балканот, делото е напишано на славјанско-македонско наречје. Пулевски користел писмо составено од македонски и старословенски букви, што ја одразува неговата визија за културна и јазична блискост меѓу словенските народи, но истовремено и посебноста на македонскиот идентитет. Пулевски јасно тврди дека Македонците се староседелци на Балканскиот Полуостров.
Според него, векови подоцна кај нив дошле Бугарите и Србите. Тој наведува дека на Балканот од старо време живееле осумнаесет словенски племиња, меѓу кои се и Македонците како најстари староседелци. Една од најконтроверзните, но и најважните тези на Пулевски е врската меѓу современите Македонци и античките Македонци на Филип и Александар Македонски. Тој силно ја истакнува оваа поврзаност, спомнувајќи ги Филип и Александар како наши, македонски цареви.
Пулевски ја гради целокупната структура на историографскиот дел од книгата врз специфична периодизација што ја применува доследно докрај:
Прв период: Од 131 година по Вселенскиот потоп до 900 година пред Христа, период на размножување и населување на Македонците.
Втор период: Од 900 година пред Христа до 148 година пред Христа, период на самостојни македонски цареви и царско владеење до потпаѓањето под римска власт.
Трет период: Од 148 година пред Христа до 395 година по Христа, период до поделбата на Римското Царство на две царства.
Четврти период: Од 395 година до 1360 година по Христа, период до доаѓањето на Турците во Македонија.
Петти период: Од 1360 година, кога Турците ја завладеале Македонија, до моментот на пишување.
„Славјанско-маќедонската општа историја“ мора да се разгледува во контекстот на времето во кое е напишана. Крајот на 19 век бил период на интензивна национална борба на Балканот. Берлинскиот конгрес во 1878 година ја оставил Македонија под османска власт, што предизвикало длабоко разочарување меѓу македонскиот народ. Во овој критичен момент, Пулевски се појавил како афирматор и заштитник на македонскиот јазик и историја. Неговата цел била да го крене македонскиот народ на ослободителна борба против поробувачите, потсетувајќи го на сопственото славно минато. Текстот на историјата завршува со насловот на поглавјето „За поносење маќедонско“, под кој страницата е оставена празна, бидејќи по неколку месеци авторот починал. Најверојатно тука тој сакал да ги обработи случувањата во Македонија за време на Големата источна криза и Руско-турската војна, вклучувајќи го и Кресненското востание, во кое и самиот активно учествувал како војвода. Како самоук интелектуалец, војвода и патриот, Пулевски успеал да создаде дело што не само што ја документира историјата туку и активно учествува во градењето на македонскиот национален идентитет. Неговото инсистирање на посебноста на македонскиот јазик и народ, врската со античкото минато и автохтоноста на Балканот се тези што продолжиле да резонираат низ македонската историја до денес. Иако некои од неговите историски интерпретации може да бидат предмет на научна дебата, неоспорно е дека неговиот патриотски жар и посветеност на македонската кауза го прават еден од најзначајните македонски преродбеници. „Славјанско-маќедонската општа историја“ останува не само историски документ туку и сведоштво за силата на националната свест и желбата на еден народ да ја запише својата приказна. Делото на Пулевски нè потсетува дека историјата не е само објективна хроника на минатото туку и дел од процесот на национално самоопределување и идентитет. Со својата работа, Ѓорѓија Пулевски ја поставил основата врз која подоцнежните генерации граделе понатамошно разбирање на македонската историја и идентитет. Неговото наследство живее и денес, потсетувајќи нè на важноста на зачувувањето на мајчиниот јазик, културата и историското паметење… да не заборавиме дека сме староседелци на овој полуостров, но и дека „Филип и Александар наши баби ги родиле“…
М-р Никола Ристевски
(продолжува)
