Македонија во старите книги, патописи, карти, мапи, документи и весници (1)
Што (не)знаеме за Македонија? На почетокот на новата година, нашата редакција почнува нов фељтон „Македонија во старите книги, патописи, карти, мапи, документи и весници“, во кој ќе можете да читате извештаи од стари патописи, извадоци од книги, описи на карти и мапи, документи, весници и сведоштва за Македонија и за Македонците
Историјата на еден народ не се пишува само во кралските палати и преку официјалните државни документи. Честопати, најживата, најколоритната и, парадоксално, најавтентичната слика за минатото се крие во прашливите тефтери на оние што патувале и поминувале низ овие простори. Патописите, таа специфична литературно-историска форма, претставуваат еден вид временска машина што ни овозможува да ја видиме Македонија не низ призмата на статистиката, туку низ очите на странецот – очи полни со љубопитност, предрасуди, воодушевување, а понекогаш и страв. Од 14 до почетокот на 20 век, низ територијата на Македонија крстосувале илјадници патници. За Западна Европа, Балканот бил „блискиот, но непознат Ориент“, прагот на мистериозната Османлиска Империја. Овие записи, кои варираат од интимни дневници и приватни писма, па до шпионски воени извештаи и научни трактати, денес претставуваат скапоцен рудник на информации за нашиот бит, иако тој рудник бара внимателна обработка за да се одвои златото на вистината од „лажното злато“ – пиритот како симбол на субјективноста.
Во првите векови на османлиското владеење, патувањето не било туризам, туку мисија. Најмногубројни и најдетални записи оставиле западните дипломати. Кога пратениците од Виена, Венеција или Париз тргнувале кон Високата порта во Истанбул, тоа не било обично патување, туку подвижен театар на моќта. Нивните поворки личеле на мали војски, натоварени со злато, подароци за султанот и блескави униформи, кои имале цел да импресионираат. Но, зад сјајот на парадата се криела друга намера. Многу од овие „патописци“ всушност биле разузнавачи. Нивните очи ги скенирале тврдините, мостовите, состојбата на патиштата и расположението на локалното население. Тие го мереле пулсот на Отоманската Империја, барајќи знаци на економска слабост или воена ранливост. Венецијанските баили и француските амбасадори детално ги опишувале административните лавиринти на империјата, давајќи ни денес слика за политичкиот систем што владеел со Македонија, видена низ западна диоптрија.
Ако дипломатите патувале со луксуз, реалноста на теренот била сурова бидејќи патописците, без разлика на нивниот статус, се соочувале со истите инфраструктурни предизвици како и локалното население. Патиштата честопати биле несигурни и тешко проодни, особено во зима, а за разлика од европските гостилници, во Македонија патниците отседнувале во карвансараи – масивни градби финансирани од богати добротвори. Иако престојот бил бесплатен, Европејците биле шокирани од условите – опишувале темни простории без мебел, каде што луѓето спиеле заедно со добитокот, во постојана борба со нечистотијата, глувците и инсектите. Овие описи, иако полни со поплаки, ни даваат драгоцени информации за секојдневието, трговијата и социјалната динамика каде што сиромавиот и богатиот морале да делат ист покрив.
Со доаѓањето на хуманизмот и ренесансата, профилот на патникот се сменил. Во Македонија почнале да пристигнуваат луѓе не поради политика, туку поради знаење. Археолози, ботаничари, зоолози и лингвисти тргнуваат во потрага по остатоците од античката слава и древното знаење. Овие учени луѓе доаѓале со полни глави митови за Филип Македонски и Александар Велики. Многумина од нив сакале да ги лоцираат древните градови, да ги скицираат старите монети и да ги проучуваат ретките растенија што ги немало во Европа. Меѓутоа, нивната страст понекогаш се претворала во грабеж бидејќи многу стари ракописи од македонските манастири завршиле во библиотеките на Париз, Виена или Москва, однесени од „љубителите на старини“.
Еден од најфасцинантните аспекти на оваа литература е придонесот на жените патописци. Најчесто Англичанки, овие храбри авантуристки како Мери Монтаги или дуото Мекензи и Ирби, го кршеле стереотипот на своето време. Патувајќи понекогаш само со локални водичи, тие успевале да навлезат таму каде што машкиот поглед бил строго забранет – во интимата на домот и во муслиманските хареми. Нивните сведоштва се побогати со детали за семејниот живот, за положбата на жената, за обичаите на облекување и за емотивниот свет на локалното население. Тие не гледале само тврдини и војски туку ги гледале луѓето, нивните радости и страдања, нудејќи една похумана и поцелосна слика за Македонија.
Можеби најзначајниот сегмент што го откриваат овие документи е бавната еволуција во перцепцијата на македонското население. За раните патници, светот бил едноставен: постоеле муслимани (Турци) и христијани (раја). Националните нијанси биле невидливи за нивните очи. Подоцна, под влијание на грчката култура и јазик, кој доминирал во трговијата и црквата, многумина по инерција го нарекувале целото христијанско население „Грци“. Но, како што науката напредувала и интересот се продлабочувал, европските набљудувачи почнале да ги воочуваат разликите. Во 19 век, и покрај силните пропаганди на соседните држави, кои се обидувале да го присвојат населението, објективните набљудувачи почнале да издвојуваат посебен словенски елемент што не се вклопувал во калапите на соседите. Автори како Фалмерајер, Лејард и подоцна Карл Хрон, преку директен контакт со луѓето, јазикот и обичаите, почнале да ја рушат тезата за грчкиот карактер на Македонија, па дури и да ја оспоруваат бугарската и српската пропаганда. Особено по Илинденското востание, странските новинари и хуманитарци сè почесто и појасно пишувале за Македонците како посебен ентитет, со што Европа полека, но сигурно, во сè поголем размер започнала да ја открива вистинската етничка карта на Балканскиот, односно Македонскиот Полуостров.
Патописите не се совршен историски извор бидејќи многу често тие се полни со грешки, лошо слушнати имиња, верски предрасуди и културен снобизам на „цивилизираниот“ Европеец кон „варварскиот“ Исток. Сепак, кога ќе се исчистат од овие наноси, тие остануваат единственото сведоштво за еден исчезнат свет и ни кажуваат како изгледале нашите градови пред модерните урбанистички планови, какви песни се пееле, што се јадело и како нашите предци се бореле за опстанок под туѓа власт. Тие се огледалото во кое, иако е заматено, сепак можеме да го препознаеме своето лице од минатото.
м-р Никола Ристевски
продолжува
