Македонија во старите книги, патописи, карти, мапи, документи и весници (7)
- Во мемоарите на баронот Франсоа де Тот, француски генерал, висок дипломат и воен инженер, Македонците во 1770 година биле дефинирани преку трудот, историската свест и борбената моќ
Во лавиринтите на европската дипломатска историја и во архивските депоа на Националната библиотека во Париз, под сигнатура J. 12289-1229, се чува сведоштво што претставува вистински камен-темелник за разбирањето на македонскиот идентитет во 18 век. Станува збор за мемоарите на баронот Франсоа де Тот (François de Tott), француски генерал, висок дипломат и воен инженер, чија мисија во втората половина на 1700-тите била клучна за опстанокот на Отоманската Империја.
Додека Де Тот имал задача да ја модернизира архаичната воена структура на султанот, неговото перо, со прецизност на просветениот европски ум, забележало етнолошки и социјални факти што денес, два и пол века подоцна, одекнуваат со огромна моќ. Неговите мемоари, објавени во 1784 година, не се само технички извештај за утврдување на Дарданелите, тие се фасцинантно огледало на еден народ што дури и во најмрачните векови на ропството ги зачувал својата дистинкција и историска свест.
Кога баронот Де Тот пристигнал на стратешките точки на Дарданелите во 1770 година, се соочил со речиси несовладлив предизвик. Потребата за итна одбрана од моќната руска флота на адмиралот Орлов барала изградба на утврдувања врз карпи од порфир – материјал чија екстремна цврстина ги кршела најдобрите француски челични алатки. Во тој момент на техничка немоќ, Отоманците се потпреле на единствената работна и воена сила способна за ваков подвиг. „Прибрав и сместив, покрај работните места, 1.500 Македонци кои се Оверњани на Турција“, напишал Де Тот.
Споредбата со жителите на француската провинција Оверњ во 18 век не била случајна. За еден Французин од тоа време, Оверњаните биле симбол на нескршлива работна етика, физичка издржливост и апсолутна чесност. Нарекувајќи ги Македонците со тоа име, Де Тот ги издигнува над сите други народи во империјата. Тој со восхит констатира дека она што не можел да го совлада европскиот челик, го совладале „неуморните раце на Македонците“, кои со својата жилавост успеале да ги скротат дивите карпи на Дарданелите. Можеби најзначајниот сегмент од овој историски извор е описот на една слободна недела во селото Фанараки. Во услови на длабока окупација, кога многумина денешни ревизионисти тврдат дека македонското име било „избришано“ или „заборавено“, Де Тот ни пренесува слика што го демантира секој обид за негирање на континуитетот. Тој сведочи за група од 22 Македонци, кои, со пушки на рамо и гордост во држењето, се собрале во локалната крчма. Она што го слушнал баронот е историски земјотрес: тие пееле песни за победите на Александар Македонски. Ова не е само фолклорен детаљ, ова е доказ за жива, органска и пренесувана колективна меморија. Овие луѓе, обични работници и војници, во 1770 година немале пристап до модерни учебници или политички пропаганди.
Нивната песна била израз на вековен идентитет, кој го поврзувал античкото минато со нивното тешко секојдневие. Фуснотите во француското издание јасно појаснуваат дека под „Александар“ се подразбира токму македонскиот крал, со што се запечатува етничката идентификација. Мирната атмосфера била прекината со пристигнувањето на брод со 90 вооружени Турци. Ароганцијата на окупаторот, навикнат на покорна раја, се судрила со македонскиот достоинствен пркос. Кога еден турски војник му удрил шлаканица на Македонец, реакцијата била молскавична и стратешки супериорна. Иако биле бројно надјачани (четворица на еден), 22-та Македонци демонстрирале воена тактика и храброст што го занемеле францускиот генерал. Де Тот детално го опишува крвавиот епилог: деветмина Турци паднале мртви на место, додека остатокот од деведесетчлената војска бил натеран во панично бегство кон морето. Овој инцидент не бил само кавга, тоа било демонстрација на карактерот на еден народ што не трпи понижување и кој поседува вродена воена вештина. Кулминацијата на оваа историска сторија се случува во Истанбул. Де Тот, свесен за тежината на инцидентот (убиство на девет царски поданици), отишол кај големиот везир очекувајќи строги санкции. Но одговорот на везирот ја открива суровата реалност за тоа колку Високата порта всушност се плашела од македонскиот елемент.
Наместо да нареди казна, везирот признал: „Добро… Со вашите 1.500 Македонци, вие би ја освоиле земјата“.
Ова не е само фраза; тоа е геополитичка анализа на првиот човек до султанот. Во очите на империјата, 1.500 организирани и вооружени Македонци не биле само работна сила туку и потенцијална армија што може да ја сруши отоманската власт. Стравот на везирот бил реален – тој знаел дека македонскиот народ е „заспан лав“, кој, доколку се разбуди и обедини, поседува капацитет да го промени текот на историјата на Балканот. Записите на баронот Де Тот од 1770 година се многу повеќе од патопис. Тие се автентичен сертификат за постоењето на Македонците како посебна, препознатлива и почитувана етничка и воена група во рамките на Отоманската Империја, долго пред појавата на современите национални движења. Од „неуморните раце“ што го градеа она што другите не можеа, преку песните за Александар, кои ечеа како ехо на едно славно минато, па до воениот триумф над многубројниот непријател – Македонците во 1770 година биле дефинирани преку трудот, историската свест и борбената моќ. Документот од Париз останува како немилосрден сведок против секој обид за фалсификување на историјата: Македонија и нејзиниот народ се стара, горда и нескршлива константа во европската цивилизација. Македонија и Македонците не се производ на модерните политички инженеринзи. Тие се стара, жилава и горда константа на Балканот, чија сила била очигледна дури и за странските генерали и отоманските владетели пред повеќе од два и пол века. Како што рекол везирот – сила способна да ја освои земјата.
м-р Никола Ристевски
продолжува
