„ОД МИТРОВДЕН ДО ЃУРЃОВДЕН“ (17)
- Митот и вистината во „Славјанско-македонската историја“ на Пулевски
Во своето капитално дело „Славјанско-македонска општа историја“, Пулевски се обидува да биде не само сувопарен историчар туку и народен просветител, кој сака да им вдахне гордост на своите сонародници. Неговото тврдење дека Александар Македонски стигнал до Атина и Рим пред походите во Азија е дел од една поширока романтичарска визија за историјата. Ѓорѓија Пулевски, самоукиот војвода и книжевник од Галичник, во македонската културна меморија останува запаметен како човек што прв јавно ја прокламираше посебноста на македонскиот народ и јазик. Неговата историја не е само хроника на настани туку и епски обид да се поврзе античката слава со тогашната борба за слобода. Тврдењето дека Александар Велики го посетил Рим пред да замине за Азија е специфичен детаљ, кој тешко може да се поткрепи со официјалните антички извори. Според познатата историја, Александар по смртта на неговиот татко Филип II се фокусирал на консолидирање на власта во Грција (вклучувајќи ја и Атина) и веднаш потоа преминал во Хелеспонт.
Меѓутоа, кај Пулевски, оваа епизода има друга функција. Универзалноста на освојувачот: Пулевски сака да го прикаже Александар како господар на целиот тогашен познат свет (и Исток и Запад). Симболична супериорност: Со тоа што „стигнал до Рим“, Александар симболично ги покорува „двата најголеми столба на европската цивилизација“ во научната мисла од 19 век – Атина и Рим, пред да тргне во освојување на светот.
Tекстовите на Ѓорѓија Пулевски претставуваат една легендарна и епска верзија на животот на Александар Македонски, каде што историјата се преплетува со поучни дијалози и митски елементи. Централната драма во овие извадоци се врти околу походот на Александар против Атина и клучната улога на филозофот Диoген. Пред нападот на Атина, атинските мудреци се собираат да одлучат како да постапат. Додека другите филозофи, како Антистен, повикуваат на гордост и отпор потсетувајќи на победите над Персијците, Диоген се појавува како глас на разумот и судбината. Тој им раскажува на Атињаните за неговото искуство од Олимписките игри, каде што со свои очи ја видел супериорноста на Александар. Диоген не го гледа Александар само како обичен освојувач туку и како фигура за која е проречено дека ќе владее со целиот свет. Неговиот совет е јасен: подобро е да се прифати Александар со чест и да се добијат добри закони отколку да се ризикува уништување на градот. Атињаните, заслепени од суета, го исмејуваат Диоген и го нарекуваат луд. На навредениот Диоген не му преостанува ништо друго освен да го напушти градот и да му се придружи на Александар, пренесувајќи му го расположението на Атињаните. Кога почетната опсада на Александар не успева поради „огнот“ што го фрлаат Атињаните од тврдината, војската на Македонците се соочува со застој. Тука повторно на сцена стапува Диоген. На воениот совет, тој му предлага на Александар итра воена стратегија — лажно повлекување. Диоген го советува царот да ги намами Атињаните надвор од нивните бедеми на отворено поле, каде што македонската коњица лесно ќе ги совлада. Александар го прифаќа советот на Диоген и остава лажно писмо во кое вели дека бега од „стравот од богот Аполон“, оставајќи го и сточниот фонд како „жртва“. Атињаните, верувајќи дека Александар е во паника, го игнорираат пророчкиот сон на својот војсководец Тиромах и излегуваат надвор. Стапицата на Диоген функционира совршено. Македонската војска излегува од шумите и ги опколува Атињаните. Резултатот е трагичен: градот е запален, храмовите изгорени, а народот страда. Александар го изразува своето жалење за народот, но директно ги обвинува атинските старешини за нивното „безумие“ и одбивањето на мирот.
На крајот, Диоген заклучува со една сурова, но реална поговорка: дека на непријателот мора „да му се скрши главата“ за да се научи на покорност и почит. Тој горко забележува дека Атињаните ја научиле лекцијата по потешкиот пат, откако одбиле да го слушаат неговото претскажување.
„А филозофот Диоген рекол: Човек ако не се натргат мака, не может да се научит, сосем спроти ка је речено во стара пословица: Искрши му ја главата непријатељу си за да ти се покорват и за да ти се боит и страшит. Ја им претсказах за горе учинат случај на Атињаниве, ама тије мојето претскажување неќеје ни да го чујат.“
Пулевски запишал и за ширењето на стравот низ целиот тогашен свет. Веста за уништувањето на Атина ги исплашила и Римјаните, кои, за разлика од Атињаните, решиле веднаш да се посоветуваат со боговите како најдобро да го пречекаат Александар со дарови за да ја избегнат истата кобна судбина…
За Пулевски, Александар не бил само војсководец туку тој е наш, македонски цар. Пулевски цврсто верувал во континуитетот меѓу Античките Македонци и Словените (кои тој ги нарекува Славјано-Македонци). Во неговиот наратив, одењето во Рим и Атина е начин да се покаже дека македонскиот народ бил доминантен и моќен уште од антиката. Како да сакал да ни каже дека „нашите стари цареви не биле само војници туку и просветители на целиот свет.“
Иако модерната наука ги класифицира ваквите тврдења како дел од народните преданија и романтичарската историографија, значењето на делото на Пулевски не лежи во неговата фактографска прецизност. Тоа лежи во храброста да се создаде национален мит во време кога македонското име било негирано од сите страни. Александар во Рим е симбол на македонската амбиција, која не познава граници – од Галичник, преку Атина и Рим, па до крајот на светот…
М-р Никола Ристевски
(продолжува)
