„Торинскиот коњ“ („The Turin Horse“) го гледавме на „Синедејс“, најверојатно во годината на неговото појавување, на истото фестивалско издание на кое беше прикажана и „Меланхолија“ на Ларс фон Трир. Тоа беше време кога нашата возраст природно бараше динамика, возбуда и наративна експлозивност, но истовремено, благодарение на нашето филозофско и естетско профилирање, бевме подготвени за поинаков вид филмско искушение. Како тинејџери израснати врз поетиката на Тарковски, со трпение за бавното време и сензибилитет за метафизичката тежина на кадарот, филмот на Бела Тар за нас не беше одбивен, туку радикален предизвик што ја тестираше границата на гледањето и разбирањето.
„Торинскиот коњ“ на Бела Тар е филм што свесно и радикално се спротивставува на навиките на современиот гледач. Филмот не нуди приказна во класична смисла, ниту драмски развој, туку инсистира на ритам и повторување, исцрпувајќи ги ликовите и публиката. Темпото е екстремно бавно, речиси неподвижно. Во филмот речиси ништо и да не се случува.
Татко и ќерка живеат во изолирана рурална куќа, изложени на постојан ветер, додека ги повторуваат истите секојдневни ритуали. Петте дена прикажани во филмот се сведени на строга рутина од дејства, кои, со минимални варијации во аглите на камерата, се одвиваат како ритуал: станување, соблекување, облекување, црпење вода од бунарот, јадење варени компири, немо гледање низ прозорецот. Ликовите не „играат“ во конвенционална смисла; тие едноставно опстојуваат во кадарот, сведени на телесни движења и гестови во еден строго ограничен простор. Истите сцени се враќаат одново и одново, со минимални варијации, сè додека времето не престане да биде наративна категорија и не се претвори во товар. Ова упорно повторување не е слабост, туку суштинскиот естетски принцип на филмот.
Во време кога доминираат динамични монтажи, јасни заплети и постојана потреба „нешто да се случува“, „Торинскиот коњ“ изгледа како намерно анахрон и провокативен чин. Денес ретко кој би гледал филм со вакво темпо и ваква аскетска естетика. Тар свесно го тестира трпението на гледачот, одбивајќи да понуди задоволство, катарза или објаснување. Наместо тоа, нè соочува со исцрпеноста на постоењето и со свет што полека, но неизбежно исчезнува.
Идејата за „Торинскиот коњ“ (според неговата изјава, последниот негов филм со кој се повлекува од режирање играни филмови, сметајќи дека со него ја заокружува својата поетика и „веќе нема што да додаде“ во таа форма) се појавува уште во 1985 година, кога режисерот го слуша унгарскиот писател Ласло Краснакорхаи како ја прераскажува приказната за менталниот крах на Фридрих Ниче во Торино, откако се обидел да спаси коњ од тепање. Ниче по таа случка полудел, но, се поставува прашањето, што подоцна ќе стане суштинско за филмот, што се случило со коњот?
Од тој момент започнува пријателството и соработката меѓу Тар и Краснакорхаи, кое со години ќе се развива околу токму оваа опсесивна празнина во приказната. Како што самиот Тар подоцна ќе изјави: „Во следните неколку години, секојпат кога ќе се сретневме, јас го прашував истото: ‘Што се случи со коњот?!’“ Ова на изглед едноставно прашање станува почетна точка за еден филм што самото прашање го претвора во филмска структура.
И „сценариото“ е напишано во соработка со Краснакорхаи, долгогодишниот креативен сојузник на Тар и автор чија литература суштински ја обликува филмската естетика на неговиот опус. Но ова не е сценарио во класична драматуршка смисла, туку концептуална структура изградена врз повторување, редукција и исцрпување. Отсуството на дијалог и минимализмот на дејствијата ја носат јасната трага на Краснакорхаиевата проза, во која времето не тече, туку се троши самото себе.
Иако „Тoринскиот коњ“ не е адаптација на конкретно литературно дело, тој функционира како визуелна екстензија на светот што Краснакорхаи го гради во своите романи: свет на апокалиптично исчекување, морална истрошеност и космичка рамнодушност. Во тој контекст, не е случајно што Краснакорхаи, добитник на Нобеловата награда за литература минатата година, се препознава како автор чија мисла природно преминува од текст во слика. „Тoринскиот коњ“ може да се чита како негов ненапишан роман и дело во кое литературата се чита низ траењето на кадарот.
За Тар, просторот и пејзажот не се само сценографија туку егзистенцијален услов.
– Ние не постоиме, освен во однос на одредено место – вели тој во едно свое интервју. Токму затоа околината во „Торинскиот коњ“ е еднакво важна како и ликовите, а суровиот пејзаж станува нивен соучесник. Музиката исто така функционира како централeн „лик“ во филмот, внимателно испланирана уште пред почетокот на снимањето.
– Сè имам во главата пред да почнеме, апсолутно сè – истакнува Тар, што е особено впечатливо ако се земе предвид отсуството на традиционално, дијалошки структурирано сценарио.
Прецизната композиција и вниманието кон визуелниот детаљ го задржуваат погледот и во најбавните сцени, при што долгите кадри не се резултат на импровизација, туку на радикална дисциплина на неговиот филмски јазик.
– Му довикувам на снимателот додека снимаме, малку нагоре, малку лево, бидејќи не можеме да монтираме подоцна; целата монтажа ја правиме во камерата – објаснува Бела Тар.
Токму оваа строго контролирана форма често го доведува во споредба со Андреј Тарковски, но сличноста е само привидна. Додека кај Тарковски долгиот кадар отвора простор за духовна контемплација и за потрага по трансцендентното, вкоренета во религиозна мисла, кај Тар, како атеист, истиот формален пристап ја истакнува материјалната тежина на постоењето и радикалното отсуство на спас, претворајќи го времето не во пат кон откровение, туку во бавно исцрпување на светот.
„Тoринскиот коњ“ е филм што како и филозофијата не се обидува да се допадне. За некои ќе биде неподносливо здодевен, за други хипнотизирачки или вознемирувачки. Но токму во таа радикална одлука да не се приспособи, туку да истрае, лежи неговата смисла. Тоа е филм што го користи времето како материјал и досадата како алатка, потсетувајќи нè дека киното може да биде и чин на отпор, против брзината, против удобноста и против илузијата дека секогаш мора нешто да се случува.
Тони Димитров
