Дистописки визии: „Фаренхајт 451“ (1966)
- Во следните изданија на „Кинонома“ ќе објавуваме ревија на филмски критики, со наслов „Дистописки визии“, посветена на филмови со дистописка содржина, напишани од филмскиот обожавател Тони Димитров, директор на Културно-информативниот центар – Скопје
- Иако оваа филмска адаптација по денешните стандарди дејствува бавно и застарено, неговата суштина и предупредување за светот каде што мислењето е непожелно, станува уште поактуелна, ако ја гледаме како метафора на денешното општество. Затоа Трифо не се потпира на спектакл, туку на идејата што се случува со општеството кога мислењето станува опасно, а уметноста забранета. Па, зарем веќе не го живееме токму ова? Од забрана на одредени автори, цели делови од историјата, преку забрана на култури и уметност на цели нации, па до тенденциозно деградирање на образованието и културата
Библиофобија е термин што доаѓа од грчките зборови „biblion“ (книга) и „phobos“ (страв) и во најосновна смисла означува страв, одбивност или ирационална нетрпеливост кон книгите и читањето. Во психолошка смисла, таа може да се дефинира како специфична фобија поврзана со читањето, печатениот текст или самиот чин на соочување со пишаното знаење. Но, во денешниот контекст можеме да ја дефинираме и пошироко, не само како клиничка состојба туку како културен и социјален феномен, односно како колективен системски страв од читањето т.е. знаењето.
Овој феномен можеме да го поврземе и со состојбата на ентропија во современото образование и култура. Во физиката, ентропијата означува зголемување на нередот во еден систем; а пренесено во општествен контекст, таа може да се сфати како распад на структурите што овозможуваат смисла, континуитет и вредносна хиерархија. Образованието, кое традиционално било систем за организирање и пренесување знаење преку текст и читање, сè повеќе се претвора во фрагментиран процес, ориентиран кон брзи информации, визуелни стимуланси и минимален интелектуален напор, а извесни општествени или политички системи/режими оваа ентропија тенденциозно ја создаваат или употребуваат за системска контрола.
Постојано потенцирам дека образованието и културата се темели на општеството, па доколку ги руинирате, зградата ќе лебди во воздух, па тешко дека ќе остане стабилна, нешто што е толку очигледно и во денешниот контекст. Токму оваа ентропија ја создава и системот во филмот „Фаренхајт 451“ („Fahrenheit 451“) од 1966 година, кој претставува впечатлива адаптација на истоимениот роман на Реј Бредбери, режирана од легендарниот француски автор Франсоа Трифо, наедно негов единствен филм снимен на англиски јазик. Трифо ја презема токму таа дистописка приказна за општество што ги забранува книгите и ја претвора во студена филмска визија каде што преку уништување на книгите се уништува колективната меморија.
Филмот визуелно е исклучително препознатлив: стерилната архитектура, класичната музика на Бернард Херман, специфичната употреба на боја и визуелна студеност, како и минималистичката атмосфера, создаваат чувство на отуѓување и апатија. Токму овој визуелен јазик му дава на филмот уникатен идентитет, издвојувајќи го од типичните дистопии од 1960-тите. Трифо намерно избегнува динамична акција и, наместо тоа, го гради ужасот преку секојдневната рутина на „пожарникарите“, кои наместо да гаснат пожари, ги палат книгите.
Иако оваа филмска адаптација по денешните стандарди дејствува бавно и застарено, неговата суштина и предупредување за светот каде што мислењето е непожелно станува уште поактуелна, ако ја гледаме како метафора на денешното општество. Затоа Трифо не се потпира на спектакл, туку на идејата што се случува со општеството кога мислењето станува опасно, а уметноста забранета. Па, зарем веќе не го живееме токму ова? Од забрана на одредени автори, цели делови од историјата, преку забрана на култури и уметност на цели нации, па до тенденциозно деградирање на образованието и културата.
Токму затоа темата на филмот, цензурата, контрола на знаењето и општеството што се плаши од критичко размислување, денес е уште поважна отколку во 1966 година. Тогаш можеби дистописка, денес реалитет. Трифо успева да создаде свет за кој не мора да се потенцира дека е тоталитарен преку политичка пропаганда, наместо тоа ни покажува „нормален“ свет каде што луѓето доброволно се откажуваат од книгите, каде што телевизиската забава (или денес социјалните медиуми и интернетот) е поважна од книгите. И токму тоа го прави филмот уште повознемирувачки, успешно претворајќи ја Бредбериевата идеја во кинопоема за загубената човечност и моќта на книжевноста.
Оскар Вернер, во улогата на Монтаг, игра со суптилност, а неговата студеност во почетокот и постепеното будење љубопитност и човечност се изведени без претерани гестови. Џули Кристи во двојната улога како неговата сопруга Линда и како слободоумната Клариса, дава контраст што е внимателно искористен за да се нагласи раздвојувањето помеѓу покорноста и слободата.
Конечно, финалната секвенца, каде што луѓето што сакаат да ги сочуваат книгите и мораат сами да станат „живи книги“, е една од најпоетските и најтажните завршници во дистопискиот жанр. Луѓе што шетаат низ снегот (рецитирајќи извадоци од Едгар Алан По) за да ги сочуваат, се претвораат во симбол на отпор.
„Фаренхајт 451“ е интелектуално предизвикувачка адаптација, која можеби не ја репродуцира целата енергија на романот, но ја задржува суштината, со што филмот останува важен предупредувачки приказ за цензурата, конформизмот и значењето на слободната мисла.
За жал, ќе мора да констатираме дека по 60 години од создавањето на овој филм (слично како и со филмот „Сојлент Грин“) и оваа дистопија се остварува со хируршка прецизност, уште појасно предвидувајќи ja оваа ентропија и културна и социјална деградација, што со текот на времето ќе станува уште поизразена и доминантна.
Тони Димитров
