Ретрокино
- Како филм во филм, остров во океан, парче од друг универзум, овој дел од полиптихот на композицијата наречен „Камбана“ , всушност, ќе се обиде да ја одгатне тајната на мистеријата наречена творештво или уметност. Како епилог, лак врз сувата слика, сол во блуткавата земја. Тој е делот од филмот што го држи клучот за тајната на создавањето. Зошто постои уметноста кога и така сè е само прашина и пепел, страдање и бол?! Кога сè е само црно-бел сон, зошто да се посветуваат време и талент на нешто што утре ќе биде целосно исчезнато и заборавено? И целиот филм е сив, црн, обременет од маки и искушенија. Јагленосан како гламни од недогорена шума. Отсекаде чади, насекаде кал и магли. Мизерија ја покрила сета земја. Сѐ до самиот крај. Кога од самиот оган, кој ја прочистува материјата, ќе се создаде бојата, а сликата ќе ги добие својата полнота и суштина. Филмот не е наративна историска хронологија, туку поетски крик во слики
Другарите и колеги од ВГИК, Филмската академија во Москва, Андреј Тарковски и Андреј Кончаловски, во 1961 година почнуваат со пишување долго сценарио што ќе се базира врз животот и делото на средновековниот руски сликар Андреј Рубљов. Голем дел од материјалот е инспириран од романот на Владимир Прибитков за животописот на големиот средновековен руски сликар. По две години исцрпно истражување, сценариото е завршено, конкурирано и образложено пред комисијата во „Мосфилм“. Сценариото било огромно, во над 250 страници материјал.
Според записите од дневниците на Тарковски, на настанот му претходи немила случка, која подоцна ќе се претвори во судбинска. Единствената копија од скриптата на сценариото е изгубена во таксито со кое режисерот патувал до канцеларијата на советската филмска продукција „Госкино“. Барајќи ги возачот и автомобилот низ Москва, Андреј во очај си ветил дека ако го пронајде сценариото, тогаш судбински е да се сними филмот, ако не, целосно ќе се откаже од идејата за навек. За три дена, возачот на таксито самиот ја однел скриптата до местото каде што го оставил патникот и на судбоносен начин текстот се вратил кај режисерот. Епопејата „Страданија според Андреј Рубљов“ може да започне. Сценариото е одобрено и договорот со „Мосфилм“ е потпишан во април 1964 година.
По две години исцрпувачка работа, снимање, монтажа, реализација, натчовечки напори и борба со условите и раководството од продукцијата, маестралната екипа: Андреј Тарковски, кинематографот Вадим Јусов, косценаристот Андреј Кончаловски, композиторот Овчиников, монтажерката Људмила Фејгинова и актерите Анатољиј Солоњицин, Николај Бурлаев, Николај Гринко и други, го создава големото филмско ремек-дело, кое веќе слободно може да се нарече „библија во филмската уметност“.
Филмот е поделен во осум дела, пролог и епилог: Шутот, Теофан Гркот, Пасија, Празник, Страшниот суд, Наезда, Молчание и Камбана. Нема да навлегуваме во земната судбина на филмот, неговата дистрибуција, шверцувањето копии низ светот, забраните, цензурите и децениското игнорирање. Ќе се обидам на филозофско-поетски начин да ја разоткријам тајната и срцевината на овој филм-поема, кој мене лично ме обликуваше како човек и како уметник.
Едно дете на работ од еден свет што пропаѓа, седи во студеното замрзнато утро и гледа во сонцето. Пандемија ги покосила неговата фамилија, неговото село, неговата земја. Црвениот пришт, велат. Секој втор човек загинал од болеста. Седат на пустата земја, тој и неколку птици. Смрзнатата кал полека се топи, капат и дрвените стреи од полуразурнатите колиби, чадат недогорените огништа и сега целиот беден свет го впива само она единственото што останало да биде примено, во тој студен ден, она што постои отсекогаш и за сите. Сончев зимски зрак.
И покрај сите мизерии на овој свет, секое утро започнува денот.
Се слуша топот на коњи, рамнодушни и очајни коњаници се спуштаат да здивнат од патот. Сигурно дошле до крајот на светот. Овде повеќе нема ни луѓе ни живот.
„Кој си, бре, ти?“, го прашуваат грубо неколкуте војници, кои веќе две недели трагаат по мајстори и работници за изградбата на новиот храм во престолнината.
„Јас сум Бориска, синот на леарот на камбани. Јас ја знам тајната на леење камбани…“, неочекувано и дрско извикува момчето. „Татко ми пред смртта ми ја кажа. И издиша… Тие сите умреа, а јас, ете, останав сам…“
„Ти си бедник, раб божји, ти не знаеш ништо и престани да нè лажеш, нам ни требаат вистински мајстори, а немаме многу време!“, очајни и уморни му одговараат војниците.
„Јас не сум мајстор, но ја знам тајната на леењето и нема никогаш да ја дознаете ако не ме земете со вас! Јас, јас ви требам! Однесете ме одовде!“
Војниците, и без тоа очајни од немаштијата, гладот, болестите што го покосиле населението, неподносливите граѓански војни, нападите од татарските орди и суровоста на корумпираните владетели тирани, немаат што да направат друго освен да го земат ова младо момче и да го однесат пред претпоставените. Можеби чуда постојат, а можеби и овој бедник нешто научил од татко му пред да ги напушти светот и својот земен живот?
Така почнува последниот дел од епскиот филм „Пасија според Андреј“, првото име на филмот. Како филм во филм, остров во океан, парче од друг универзум, овој дел од полиптихот на композицијата наречен „Камбана“ , всушност, ќе се обиде да ја одгатне тајната на мистеријата наречена творештво или уметност. Како епилог, лак врз сувата слика, сол во блуткавата земја. Тој е делот од филмот што го држи клучот за тајната на создавањето. Зошто постои уметноста кога и така сè е само прашина и пепел, страдање и бол?! Кога сè е само црно-бел сон, зошто да се посветуваат време и талент на нешто што утре ќе биде целосно исчезнато и заборавено? И целиот филм е сив, црн, обременет од маки и искушенија. Јагленосан како гламни од недогорена шума. Отсекаде чади, насекаде кал и магли. Мизерија ја покрила сета земја. Сѐ до самиот крај. Кога од самиот оган, кој ја прочистува материјата, ќе се создаде бојата, а сликата ќе ги добие својата полнота и суштина. Филмот не е наративна историска хронологија, туку поетски крик во слики. Целото таложење на земните историски проблеми што ги доживува сликарот во својата епоха води само кон совршенството на едно дело што ги надминува стиловите и естетската перфекција на сите времиња – „Света Троица“.
Иконата „Света Троица“, најголемото дело на иконописецот Рубљов, ќе се појави и во наредниот филм на режисерот, „Соларис“, надвор од нашата планета, во кабината на астронаутот Крис. Таа ќе се појави и во еден од кадрите на филмот „Огледало“, секогаш кога се случува духовна криза во животот на главните ликови.
Но на овој последен дел од филмот му претходи големото искушение што го измачува времето во кое живее и твори живописецот Андреј Рубљов, светителот на сликарите, еден од најголемите сликарски гении на средновековниот свет! Во самиот залез на тој свет, ќе се спушти најтешката сенка на историското соблазнување. Во најголемиот сјај на преродбата и процут на средновековната естетика, во раскошот на најубавите насликани храмови низ цела Европа, во самиот жар, во преминот од готското и византиското во ренесанса, во лирика и сликарска поезија, низ источниот свет ќе се случат најголемите братоубиства и страданија. Најстрашните душевни чуми. Балканот ќе биде освоен од османлиските орди, а Русија од татарските. Дали е тоа само визија или пророштво што го проживува сликарот во својот внатрешен свет, сликајќи го Страшниот суд, или е нешто што ќе се преслика и отпечати од кошмарните визии преку реалноста на историските настани од почетокот на 15 век во Русија? Па, и во целиот православен свет! И двата света, внатрешниот, оној на живописецот, и надворешниот, оној на историската хронологија, се огледало од кое ќе се пресликаат најголемите дела на православната ликовна естетика.
Што всушност се случува во историската хронологија на филмот? Двајца браќа на кои во светиот храм им е даден благословот да владеат со руската земја се замразуваат до степен на лудило. Едниот брат ги повикува вечните непријатели и предатори на народот, татарските војски, да му бидат лојални коалиционери во погибијата и уништувањето на верниот и потчинет народ. За возврат ќе им го предаде богатството од храмовите. Искористувајќи ја манијакалната егоистична опсесија за власт и богатство на помладиот брат, Татарите ќе извршат невиден геноцид врз православното население. Ќе бидат запалени стотици ремек-дела на црковниот живопис и ќе бидат до темел срушени и стопени десетици храмови и манастири. Во земјата завладува апокалипса на културниот идентитет. Глад и мачења.
Во пеколот на овие случувања, младиот сликар Андреј Рубљов ги слика најмонументалните и најраскошни дела на својот творечки опус. Тој е достоен наследник на генијалниот фрескосликар Теофан Гркот, кој со својот храбар и индивидуален автентичен стил ќе постави нов правец низ кој ќе се движи руската иконописна школа. Што се случува откако речиси сè што ќе насликаат овие уметници ќе биде разграбано и изгорено од дивите варварски орди?
Во разрушената црква нема повеќе куполи и свод. Паѓа снег внатре. Сцената е надреална, како во сон. Зографот Андреј е во бесознание и очај. Во агонијата му се појавува визија. Неговиот учител Теофан чита од Библијата. Андреј му се исповеда: „Никогаш повеќе нема да сликам! Види што направија. Зошто има потреба повеќе да се сликаат икони?“ Теофан му одговара: „Зар се исплаши од еден иконостас што ти запалиле? Мене ми изгореа сите икони, во сите четири храма… Но, сепак, колку е убаво сето ова!“
По оваа трагедија, Андреј Рубљов се заветува на еден радикален аскетски подвиг и почнува делот од филмот – Молчание. Следните петнаесет години тој повеќе нема да зборува и нема да живописа.
Големиот сликар, по наездата на Татарите и братоубиствената војна во која ги касапат невините луѓе, ги ослепуваат иконописците, ги палат храмовите и ги пустошат населбите, со скршен дух и тело, целосно се повлекува од светот во оддалечен манастир и се заветува на тишина и неактивност, на нетворештво. Тотална апстиненција. Тука цели петнаесет години ќе ја гасне жарта од огништето во манастирскиот двор и ќе служи во најтешките физички работи за преживување на монашкото братство низ суровите зими во кои владеат глад, болести и анархија. Во тишина и молчење. Во недејствување. Во пауза од светот. Можно ли е човек да се скрие од светот? Можно ли е да се скрие толкав дар? Светлината – како ќе се открие во темнината? Грев ли е да се скрие талентот? Дали монахот Андреј со пепел ќе го посипе уметникот Рубљов, во некоја далечна шума на северот од земјата?
Во најтешките мигови на овие паузи и дилеми ќе се појави едно момче што знае и верува дека ја поседува тајната за творештвото, тајната на создавање камбани. А камбаната е звукот на внатрешниот крик на уметникот. Неговото тајно „оружје“. Оној што ќе ја претвори материјата во звук, видливото во невидливо, распаднатото во убаво, тој владее со тајната на пресоздавањето. Неколку чудни работи го следат животот на тоа непознато момче. Не знаеме од каде е. Премлад за да го има совладано занаетот во некоја тајфа. Тој никаде не видел како се прават калапи од гипс и печена глина. Тој никаде не дознал од која земја треба да се извади глината, која потем технички ќе издржи толкав притисок и температура при топењето на металот. Како ја знае математички прецизната конструкција на моделот и калапот? Од каде ја научил формата на ѕвоното? Од каде таа бестрашност да се зафати со толкав подвиг, кога самата казна за каков било неуспех е смрт? Што ако не заѕвони? Но, нема што да се изгуби, тргнува од ништо, подготвен со најсилното оружје на творецот – верата.
Додека се прават првите подготовки, момчето Бориска го бара звукот на камбаната во земјата, во гранките на дабовите, во дождот и во калта, во мирисот на првиот есенски ден. Го бара милувајќи една птица. Ги пронаоѓа корењата на високите стебла, длабоко под земјата. Тој мора да слушне од каде доаѓа тој звук, за да може да го најде моделот според кој ќе го создаде. Се вслушува во звукот на огнот, во капките на дождот што се впива во сувата земја. Старите мајстори, помошници, му се смеат на безделното губење време. Тој не спие со денови, заборава да јаде, заборава на секоја дреболија од која е создаден секојдневниот живот на овој свет, шепоти нешто што личи на молитва… Всушност, тој целиот е претворен во молитва. Не е присутен на земјата, како да лебди. Неговите дланки се згрчени и пуштени кон небото како птици и повеќе нема враќање во нормалниот досаден свет. Иако е дете, сите го слушаат. Иако е млад, сите го почитуваат. Тој е целиот пламен, кој осветлува сѐ околу себе. Ги предводи старците и децата во знаењето и умеењето, во занесот и екстазата на својата уметност. Токму во тој дел од филмот, живописецот Андреј е само обичен статист. Тој едвај и да се појавува во сцените. Како сенка е, сите го одминуваат. Никој не смее да влезе во просторот за да го попречи големиот чин, во кој едно младо момче ја знае тајната и решило да создаде совршена камбана, која ќе ѕвони од врвот на една камбанарија! Во еден миг, дури, му вели со дрзок глас: Тргни се, монаху, нели гледаш дека ми пречиш во работата?!
И пред да заѕвони камбаната… кој е всушност Бориска?! Постои ли тој навистина?
Бориска е внатрешниот глас на сликарот Андреј. Неговото изгубено детство. Неговата невина радост за креација. Неговата наивност и лудост исправени наспроти неговата премудрост, искуство и знаење. Неговата заборавена и скриена ѕвезда, која му вдахнува живот. И сето она што го забораваме по тегобниот пат на искуството, свежината и првичната радост, нелогичната среќа на творењето. Ете, тоа е Бориска. Смислата на креативниот занос! Воскликот кон Создателот! Славата божја! И на крајот, готово е ѕвоното, исправено е и заѕвони, ечи во сета своја торжественост. Се открива тајната пред светот и сега сите можат да ја слушнат. Доаѓа судниот ден! Можно ли е тоа?! Крајот е всушност почетокот! Сите се поклонуваат на земја пред тој звук, пред тој величествен и празничен миг. Ечи земјата од радост. А, Бориска? Казната дека ќе му ја исечат главата ако камбаната не пушти звук не се исполни. Камбаната е вистински триумф! Момчето се повлекува од местото и си оди како што и дојде, по работ на сцената, на маргините на филмот и светот. Како краток зрак светлина. Паѓа долу. Како никогаш да не бил присутен. Како никогаш да не постоел. Се струполува во калливата земја и плаче во грч и треска. Целиот се тресе. Како во некоја насликана Пиета, Андреј Рубљов го прегрнува и го теши. Му го милува лицето и му ги брише солзите. Го прекинува заветот на молчење: „Не плачи, каква радост донесе и уште плачеш. Ќе тргнеме заедно, јас ќе продолжам да сликам икони, ти ќе ги правиш најубавите камбани на светот. Немој да плачеш, доста е…“
Бориска во испрекинат плач прашува: „Како можеше, како можеше? Како можеше скржавиот старец, татко ми, да не ми ја каже тајната на леењето камбани?! Како… само… можеше… да си ја понесе во гробот?! Зошто, зошто никој не ми ја кажа тајната?“
Крајот на овој филм веќе е влез во една друга димензија. Црно-белиот свет се претвора во боја, во уметност. Целосна катарза на страдањата на уметникот. Екстаза на агонијата на постоењето. Црно-белиот живот на еден маченички свет се искупува преку огнот, кој ќе ја врати бојата на филмското платно. Екстатичните хорови и музика на Владимир Овчиников ја доведуваат катарзата до максимум. Камерата на Вадим Јусов, која буквално влегува низ иконите, ја докажува смислата на жртвата што уметникот ја принесе за да го достигне совршенството на творештвото. Како да исчади од жарот што догорува сета мака на земниот живот, како да согореа сите недоразбирања и промашувања, сè што не вреди во овој паднат свет. Се разоткри раскошниот колорит на иконите и блесна во целиот сјај генијот на зографот. Од мракот на историјата воскреснува сликарството и внатрешниот живот на живописецот ја победува сивата досада на секојдневието! Филмскиот рез во случајот е поголем и од растојанието помеѓу создавањето на светот и неговата апокалипса. Есхатолошки епилог во кој на крајот ќе победи смислата. Еден миг во кој се прави дефинитивна разлика и пресметка помеѓу бесцелното постоење и творечкиот чин, кој преминува во вечноста. Ете ја тајната!
И сѐ беше само подготовка за тој свечен чин!
Автор: Никола Пијанманов
