Хашкиот трибунал е при крај со УЧК, до каде е македонското правосудство во врска со четирите хашки случаи?
- Меѓународната заедница конечно гледа како во Хаг правдата ги достигнува злосторничките политички и воени лидери што беа на високи позиции во УЧК (ОВК): поранешниот косовски претседател Хашим Тачи и други команданти на Ослободителната војска на Косово (ОВК)се соочуваат со обвиненија за прогон, убиства, тортура и присилни исчезнувања поради нивните акции од 1998-1999 година. Овој случај е сигнал дека меѓународното право функционира бидејќи никој не е над законот, ниту политички функционери ниту воени команданти
Додека светот гледа кон Хаг, Македонија останува заробена во сопствените судски блокади и правни празнини. Дека таква динамика постои покажуваат и случаите од 2001 година поврзани со ОНА, разгранокот на ОВК на македонска територија. За четири досиеја со ознаки „хашки случаи“, како и за мноштво случаи на исчезнувања, киднапирања и злосторства што беа документирани од различни извори, правдата остана покуса. Меѓународни организации како „Амнести интернешнл“ истакнуваа дека случаи на исчезнувања и киднапирања од 2001 година останаа неразјаснети и неказнети во македонскиот судски систем.
Кусо потсетување за
политичките механизми што ги заклучија хашките случаи
Во првите години по конфликтот Македонија постигна политички договор – преку Охридскиот договор од август 2001 – кој ја стави точката на отворените борби. Но правната обработка на злосторствата не следеше ист правец како политичкото решение.
Четирите предмети што мораа да се третираат како хашки случаи прво беа преземени од Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија (МКТЈ). Подоцна, тие требаше да му бидат предадени на домашно судство. Меѓу нив беа случаи за командната одговорност на ОНА, за затворањето на Липковската брана, за киднапирањето цивили под Непроштено, како и за случајот со мавровските работници. Меѓутоа, по политички и правен пресврт (повеќе преседан), во 2002 година беше донесен Закон за амнестија, а со подоцнежното „автентично толкување“ на тој закон, постапките за сите четири случаи беа запрени и официјално амнестирани. Тоа практично значеше дека осомничените лица беа ослободени од кривично гонење и казна, дури и ако постоеја основани докази против нив. Само „Мавровски работници“ почна судски процес во Македонија – во кој беа обвинети 22 поранешни борци на ОНА за киднапирање и малтретирање македонски работници – но и тој беше запрен поради примената на амнестијата.
Двојни стандарди и правни празнини
Ваквиот развој е повеќе од правна слабост. Тоа е и правен, но и морален баласт. Додека во други делови од поранешна Југославија случаите со тешки злосторства, како оние поврзани со поранешни команданти на ОВК, се процесираат, во Македонија самите злосторства, кои поголем дел од јавноста ги препознава како злосторства, останаа без процесирање.
Правните празнини што произлегоа од амнестијата и нејзиното толкување значат дека ниеден од овие случаи не доби правен завршеток, а тоа остава отворени прашања за одговорноста, жртвите и правниот систем. Според експертите и меѓународните препораки, злосторствата против цивилите и воените злосторства апсолутно не застаруваат. Постои законски и етички императив тие да се процесираат, токму онака како што беше направено во други случаи во регионот.
– Правната и морална аргументација за тоа зошто Македонија сега треба да ги отвори овие случаи е убедлива. Имено, прво и фундаментално е дека злосторствата против човештвото не застаруваат. Ова е клучен принцип во меѓународното право и Женевските конвенции што задолжуваат судење на оние што сториле сериозни кривични дела против цивили. Второ, амнестијата не смее да биде инструмент за избегнување одговорност. Како што укажуваат правни експерти, амнестијата не смее да се употребува за да се исфрлат одговорни од процесот кога станува збор за тешки злосторства.
Трето, треба да се обезбеди правична одговорност без разлика на положбата. Никој не треба да биде недопирлив пред законот – ниту политички лидери, ниту соработници, ниту поранешни воени команданти. И последно, но не и најмалку важно, е дека процесирањето ќе помогне во помирувањето и заедничката меморија.
Долгорочното помирување бара соочување со вистината, а не нејзино политичко прикривање – вели нашиот соговорник, од адвокатската канцеларија „Менкиноски“.
Отворањето на судските процеси е морална должност кон жртвите, кон општеството и кон иднината на државата
Додека меѓународното право покажува дека злосторствата не застаруваат, како што се случува со процесите против поранешни лидери во Хаг, Македонија сè уште се соочува со последиците на селективната правда. Амнестијата и политичките договори не може да бидат изговор за избегнување одговорност – особено кога станува збор за човечки животи, исчезнувања, киднапирања и уништени судбини.
Непристрасните, транспарентни и праведни судски процеси за четирите хашки случаи не се само правен императив. Тие се морална должност кон жртвите, кон општеството и кон иднината на државата. Правдата не смее да биде селективна. П.Р.
Системски штетни последици од амнестијата на злосторствата што не застаруваат
Политичките механизми што го запреа правниот процес и се поставија над правната регулатива во Македонија имаат долгорочни последици, велат од адвокатската канцеларија „Менкиноски“. Штетата е повеќеслојна, а најмногу се огледа во:
1. Ерозија на довербата во судството:
Граѓаните гледаат дека правдата не е еднаква за сите – дека оние блиски до политички структури можат да избегнат одговорност. Ова создава структурна недоверба кон институциите.
2. Продлабочување на поделбите:
Неспроведувањето на правдата ја продлабочи етничката и политичката напнатост – со чувство кај жртвите дека нивната болка и нивните семејства не добиле праведен одговор.
3. Примери на селективна меморија:
Еден дел од јавноста продолжува да ја интерпретира 2001 година низ различни наративи – од една страна како борба за права, а од друга како беззаконие без одговорност. Овие паралелни наративи спречуваат објективно соочување со минатото.
Што може да се стори?
Според нашиот соговорник, адвокат, „за Македонија да ги реактивира хашките случаи и да ја ресетира довербата во правото, следниве чекори се критички“:
– укинување на правната основа за амнестија што ги покри случаите;
– повторно отворање на истрагите за четирите случаи;
– обезбедување транспарентно судско процесирање со политички непристрасни судии;
– вклучување меѓународни експерти ако е потребно, за да се зголеми довербата во процесите;
– јавно обелоденување на доказите и фактичките состојби со цел да се соочи општеството со вистинската слика за настаните. П.Р.
