НАТО се соочува со егзистенцијални прашања
Со едвај слегната прашина од Давос, светските лидери неделава повторно ќе се соберат во Европа за Минхенската безбедносна конференција. На главната сцена на конференцијата и на безброј состаноци, иднината на трансатлантската алијанса ќе биде на врвот на агендата. Некои лидери, како што е генералниот секретар на НАТО, Марк Руте, може да се обидат да ја објаснат неодамнешната криза околу Гренланд, тврдејќи дека секој постамерикански концепт за европска безбедност е чиста заблуда. Но, таа перспектива, колку и да е надежна, го губи кредибилитетот. Уште полошо, ја поткопува итноста што ја налага овој кризен момент.
Наместо да се залажуваат со нереално чувство на безбедност, европските сојузници на Соединетите Американски Држави мора да ја прифатат непријатната и несреќна реалност: НАТО стана „зомби-алијанса“. Формално, неговите процедурални карактеристики остануваат недопрени. Постојат обновен штаб во Брисел, овластен американски врховен командант на сојузничките сили и импозантни воени капацитети распоредени низ целиот континент.
Но, посветеноста на САД на колективната одбрана според членот пет од основачката повелба – е исчезната. Без таа животна сила, на НАТО му недостигаат кредибилитетот и довербата што ги уверуваа сојузниците и ги одвраќаа противниците со децении. Оживувањето е можно, но тоа ќе бара од Европејците да ја преземат одговорноста за Алијансата пред да биде предоцна.
Во првиот мандат на американскиот претседател Доналд Трамп веќе беше создадена криза на доверба за НАТО. Претседателот постојано ја критикуваше Алијансата, нарекувајќи ја „застарена“ и „многу неправедна“ кон Соединетите Американски Држави, додека ги прекоруваше сојузниците бидејќи не го плаќаат својот дел од трошоците за одбрана.
А поалармантно е што тој ја прикажа клаузулата за заемна одбрана од членот 5 како условна. Трамп приватно размислуваше за повлекување од Алијансата и јавно за напуштање на НАТО ако сојузниците не „ги платат своите сметки“. Мора да се признае дека овие шеги беа прошарани со смирувачки пораки од Трамп и неговиот тим во првиот мандат, но вознемиреноста на сојузниците продолжи. До 2019 година францускиот претседател Емануел Макрон го прогласи НАТО за „мозочно мртов“.
Сепак, зборовите на Макрон беа прерани. НАТО преживеа, па дури и напредуваше. Алијансата соработуваше на заеднички одговор на војната во Украина, додека растечки број сојузници ги исполнија своите обврски за трошење на одбраната, а Финска и Шведска се придружија како нови членки. Во поголемиот дел од изминатата година се чинеше дека НАТО може да ја преброди бурата за време на вториот мандат на Трамп. Самитот на НАТО во 2025 година во Хаг избегна контроверзии и му донесе на Трамп голема победа со посветеноста на сојузниците да ги зголемат трошењата за одбрана на пет проценти од нивниот БДП. Руте разви бесрамно сервилен однос со Трамп, што послужи за одржување отворени линии за комуникација помеѓу Белата куќа и Брисел. Дури и некои од најзагрижувачките пресврти во политиката на Трамп кон Украина во голема беа мера надминати.
Но овој пат состојбата е поинаква. Кризата околу Гренланд е различна од сите досегашни и следува по серија американски потези што ја разоткрија празнината во јадрото на НАТО. Најавената подготвеност на Трамп да употреби воена сила за анексија на Гренланд претставува закана за инвазија врз еден од најцврстите сојузници на Вашингтон во НАТО. Потоа тој се закани со ескалација на тарифите против осум сојузници што се спротивставија на империјалните цели на Вашингтон и сугерираше дека можеби нема да го брани Гренланд од Русија или од Кина.
Руте успеа да посредува во рамковен договор што засега го смири Трамп. Но договорот постигнат на состаноците на Светскиот економски форум во Давос, Швајцарија, во суштина беше смоквин лист, а не трајно решавање на прашањето за Гренланд.
Понатаму, заканите на Трамп за Гренланд се темелеа на двомесечно растечко трансатлантско малтретирање. Во декември Белата куќа објави Стратегија за национална безбедност во која се минимизираше надворешната закана за Европа, беше предупредено за „цивилизациското бришење“ на континентот и повикано на политичка интервенција во поддршка на десничарските, анти-ЕУ партии. Еден месец претходно Трамп го изненади светот обидувајќи се да наметне мировен план од 28 точки на Украина и нејзините европски поддржувачи.
Овие настани го разоткрија НАТО како суштински „празен“ сојуз, без знаци на живот во областите што се најважни. Срцето на НАТО отсекогаш бил членот пет – обврска на Соединетите Американски Држави да дојдат во одбрана на сојузниците доколку тие бидат нападнати. Иако вистинската подготвеност на Вашингтон да „го продаде Њујорк за Париз“, како што незаборавно рече Шарл де Гол, отсекогаш била прашање, обврската на САД била доволно веродостојна со децении за да го одржи мирот. Оваа веродостојност произлегувала од капацитетите што САД ги распоредиле во Европа – но и од потврдите за политичка волја и повоеното наследство на доверба што ги поврзуваше нациите преку Атлантикот. Денес е тешко да се замисли Трамп како носи одлука да интервенира во одбрана на сојузник на НАТО.
Додека елитите во главните градови на НАТО поминуваат низ фази на тагување, европската јавност се чини дека ја разбира тешката состојба. Анкетите спроведени од Европскиот совет за надворешни односи покажуваат дека, дури и пред кризата со Гренланд да го достигне својот неодамнешен врв, само 16 проценти од граѓаните на ЕУ ги гледале САД како сојузници, додека 20 проценти го гледале Вашингтон како ривал или противник.
Прашањето, тогаш, за лидерите собрани во богато украсениот хотел „Бајеришер Хоф“ во Минхен оваа недела е: Каде оди НАТО оттука? НАТО би можел да се движи во зомби-состојба, избегнувајќи криза, но не успевајќи да дејствува. Стратегијата на Трамп со постојан прилив на ненадејни најави за трошење на одбраната би можела да биде доволна за да биде спречено раскинување на односите.
Но тоа ќе значи малку ако европските лидери одбијат да ги претворат тие ветени евра во реални капацитети. Без политички тешки одлуки, европските членки на НАТО можеби ќе ги изгубат проценетите еден билион долари потребни инвестиции за да обезбедат сопствена одбрана. Како резултат на тоа, Алијансата би добила капацитет и би пополнила некои недостатоци, но сепак нема да успее да постигне вистинска безбедносна автономија. Со други зборови, иднината на Европа би продолжила да се потпира на кредибилитетот на посветеноста на Вашингтон кон членот пет.
Ова можеби е во ред ако Алијансата никогаш не биде тестирана. Трамп, од своја страна, би можел едноставно да ги оствари своите закани и да се повлече. Дури и ако Соединетите Американски Држави сè уште се правно обврзани со Северноатлантскиот договор, извршна наредба (или дури и објава на таканаречената социјална мрежа за вистина) со која се објавува заминувањето на Соединетите Американски Држави, би била доволна за да ја уништи Алијансата.
Алтернатива е европските лидери да дејствуваат пред да биде предоцна. НАТО може да се регенерира со градење европски столб на Алијансата што дејствува самостојно, со или без Соединетите Американски Држави. Европа се соочува со празнини во воздушната одбрана и вселенските проекти, капацитетите за долг дострел, разузнавањето, надзорот и извидувањето. Но континентот има и ресурси што може да ги мобилизира за да ги пополни и да ги зајакне овие конвенционални капацитети. Во нуклеарната сфера, Франција и Велика Британија би можеле да ги адаптираат своите арсенали за да обезбедат нешто што личи на европско продолжено одвраќање. Поглед на оваа иднина беше на виделина токму кога сојузниците на НАТО спроведоа голема вежба – „Непоколеблива стрела“ – со 10.000 војници од 11 земји, без ниту едно американско оружје или војник.
Европските лидери не можат да контролираат што прават Трамп или Путин. Но, тие можат да го предвидат најнеповолното сценарио и да се подготват соодветно. Ако европските членки на НАТО сакаат Алијансата да преживее, тие мора да се соочат со реалноста неделава во Минхен. Тоа значи отфрлање на сите обиди за уверување од администрацијата на Трамп и напуштање на утешната илузија дека состојбата на статус кво ќе се врати по мандатот на Трамп. Само со признавање дека НАТО стана „зомби“, европските лидери можат да направат сè што е потребно за да ја вратат Алијансата од мртвите.
