Гренланд како повод
- Случувањата поврзани со островот можат да ја разнишаат иднината на НАТО, да отворат нови арктички патишта, да го променат односот на силите меѓу САД, Европа, Русија и Кина, преобликувајќи го меѓународниот поредок
Гренланд, долго време перципиран како леден остров на маргините на светската политика, денес се претвора во еден од најзначајните геополитички простори, чија улога може да ја редефинира глобалната констелација на моќта. Неговата стратешка позиција – мост меѓу Европа и Северна Америка и клучна точка за контрола врз Атлантикот и Арктикот – го прави пресечна точка каде што се преклопуваат интересите на големите сили. Богатството со ретки минерали, отворањето нови морски патишта поради климатските промени и постојаното американско воено присуство ја засилуваат неговата улога како арена на глобалната стратегија. Но токму оваа геополитичка тежина отвора и прашања со далекосежни последици: дали Гренланд може да стане катализатор за нарушување на основниот принцип на НАТО – колективната одбрана – и со тоа да предизвика стравотна геополитичко-сеизмичка трансформација на меѓународниот поредок? Во услови кога Монровата доктрина добива нови интерпретации и кога трансатлантската врска е изложена на притисоци, сценариото во кое таканаречениот леден остров се претвора во точка на глобална конфронтација не е само теоретска можност туку и предупредување за новата ера на мултиполарност, каде што правото и стабилноста се заменуваат со динамика на сила, ресурси и геополитички натпревар.
Гренланд меѓу НАТО, Монро и новата ера на конфронтација
Гренланд претставува еден од најзначајните геополитички простори на современиот свет, бидејќи неговата стратешка локација го поставува како мост меѓу Европа и Северна Америка и како клучна точка за контрола врз Атлантикот и Арктикот, региони што стануваат сè поважни во услови на растечка конкуренција меѓу големите сили како Русија, Кина и САД. Токму оваа позиција му овозможува на островот да биде не само географска туку и политичка и воена пресечна точка каде што се преклопуваат интересите на различни сили. Дополнително, Гренланд располага со исклучително вредни минерални ресурси, меѓу кои особено се издвојуваат ретките земји што се од суштинско значење за современата технологија, од производството на батерии и електрични возила до напредната воена индустрија, што го прави островот потенцијален центар за снабдување со материјали што ја одредуваат иднината на глобалната економија и безбедност.
Во контекст на климатските промени, топењето на арктичкиот мраз отвора нови морски патишта и пристап до досега недостапни ресурси, со што се зголемува геополитичката вредност на Гренланд како врата кон нови трговски маршрути и како простор каде што се решаваат прашања од глобално значење поврзани со енергијата, транспортот и екологијата. На ова се надоврзува и фактот дека САД веќе имаат значајна воена инфраструктура на островот, пред сè преку базата во Туле, која служи за радарски и противракетни системи, што ја нагласува неговата улога како критична точка за одбрана и надзор на северниот Атлантик. Контролата врз Гренланд би значела не само регионална туку и глобална доминација, бидејќи од таму може да се обезбеди стратегиска предност во однос на комуникациските линии, безбедносните коридори и потенцијалните конфликти во Арктикот. Со сето ова, Гренланд се појавува како симбол на новата геополитичка реалност каде што природните ресурси, климатските промени и воената моќ се преплетуваат во една целина што го претвора островот во арена на глобалната стратегија и во клучен фактор за иднината на меѓународните односи.
– Гренланд, огромна автономна територија во рамките на Кралството Данска, се појави како клучен фокус во брзо развивачкиот геополитички пејзаж на Арктикот. Неговата географска положба, природните ресурси и растечката улога во глобалната безбедност го поставија во срцето на сложена мрежа од динамика на моќ во која се вклучени големи играчи како што се САД, Русија и други арктички и надворешноарктички земји, анализира италијанскиот онлајн портал „Дебаглиес“, кој објавува аналитички текстови за геополитика, технологија, економија и за безбедност.
Сериозен тест за НАТО и трансатлантската врска
Прашањето дали САД навистина би можеле да изведат воена интервенција во Гренланд мора да се разгледа низ повеќе димензии, правни, практични и реални, бидејќи островот претставува автономна територија во рамките на Кралството Данска, кое е членка на НАТО и Европската Унија, а секој воен напад врз него би значел директен напад врз сојузник и би бил спротивен на членот 5 од Северноатлантскиот договор, кој предвидува колективна одбрана и забрана за агресија меѓу членките. Од правен аспект, таква акција би била нелегитимна и би ги довела во прашање самата основа на меѓународното право и системот на колективна безбедност.
Од практична гледна точка, САД несомнено располагаат со воена моќ и капацитет да изведат операција од тој вид, но политичките и дипломатските последици би биле катастрофални, бидејќи тоа би значело изолација на Вашингтон, губење на кредибилитетот на НАТО и сериозно нарушување на трансатлантските односи, со што би се отворила можност за нови геополитички сојузи и за слабеење на западната безбедносна архитектура. Реалноста, сепак, покажува дека веројатноста за директна воена интервенција е многу мала, бидејќи САД повеќе би се ориентирале кон економски и дипломатски притисок, кон користење на својата финансиска и технолошка моќ за да влијаат врз одлуките на Гренланд или, пак, би настојувале да го зголемат своето присуство преку билатерални договори и стратешки партнерства со локалните власти, со што би обезбедиле контрола и влијание без да ризикуваат глобална конфронтација.
Со ова станува јасно дека сценариото на воена интервенција повеќе е теоретска можност отколку практична реалност, а вистинската сила на САД во однос на Гренланд лежи во нивната способност да комбинираат дипломатски, економски и безбедносни инструменти за да го одржат своето влијание врз овој стратешки важен остров.
– Напад врз Гренланд би значел крај на НАТО. Тоа би било против јасната волја на населението и на Данска, која е дел од НАТО. Секој таков потег би ја уништил Алијансата – нагласува Роберт Е. Кели, американски политички аналитичар и професор по политички науки на Универзитетот „Пусан“ во Јужна Кореја, познат по своите анализи за Корејскиот Полуостров и меѓународните односи.
Американската самодоверба како глобална архитектура на моќта
Монровата доктрина, прогласена во 1823 година, ја постави Америка како чувар на западната хемисфера и како принципиелен противник на европската експанзија на новиот континент, создавајќи рамка во која Соединетите Американски Држави се претставија како заштитник на независноста и стабилноста на државите во Латинска Америка и како гарант дека европските сили нема да се мешаат во нивните внатрешни работи; со тоа се создаде еден од најтрајните столбови на американската надворешна политика, кој низ вековите се толкуваше и приспособуваше на различни историски околности. Во современиот контекст, американскиот претседател Доналд Трамп ја оживува оваа доктрина во нова форма, проширувајќи ја не само врз Латинска Америка туку и врз Арктикот, при што Гренланд го гледа како дел од „американската сфера на влијание“ и го оправдува тоа со аргументите на националната безбедност, стратегиската контрола врз северниот Атлантик и потребата да се спротивстави на растечкото влијание на Русија и Кина во Арктичкиот Регион. Со оваа интерпретација, класичниот американски изолационизам добива нова димензија – тој се трансформира во геополитичка офанзива, која не се ограничува на одбрана од надворешни влијанија, туку активно настојува да ја прошири американската моќ и да ја зацврсти доминацијата врз клучни геостратешки простори, со што се доведуваат во прашање европската автономија и суверенитет, бидејќи европските држави, особено Данска и ЕУ, се соочуваат со американски претензии врз територии што традиционално се сметаат за нивни. Така, Монровата доктрина во толкувањето на Трамп станува не само историски симбол на американската самодоверба и одбрана од европска експанзија туку и инструмент за нова геополитичка архитектура во која САД ја поставуваат својата сфера на влијание далеку над границите на западната хемисфера, претворајќи ја во глобална стратегија што ја редефинира рамнотежата на моќта меѓу континентите.
– Надвор од Латинска Америка, операцијата носи далекосежни импликации за европската безбедност, иднината на Гренланд и Арктикот и стабилноста на Тајванскиот Теснец – неодамна беше нагласено од Европскиот совет за надворешни односи (паневропски истражувачки центар основан во 2007 година, кој се занимава со истражување и предлагање политики за европската надворешна и безбедносна политика).
Крајот на колективната одбрана: НАТО пред историска пресвртница
Прекршувањето на основниот принцип врз кој е заснован НАТО, а тоа е колективната одбрана, би имало значителни последици за меѓународниот поредок, бидејќи ако една членка на Алијансата, како САД, нападне друга членка како Данска, самиот договор би станал бесмислен и би ја изгубил својата легитимност, со што би се довеле во прашање суштината на сојузот и неговата способност да функционира како гарант на безбедноста на западниот свет; таквиот чин би предизвикал колапс на довербата меѓу европските земји и би ги натерал да ја преиспитаат својата зависност од американската заштита, што би можело да доведе до распад на НАТО или до создавање нови европски безбедносни структури, кои би се стремеле кон автономија и независност од Вашингтон.
Глобалните последици од вакво сценарио би биле уште пошироки: Европа, во потрага по баланс и стабилност, би се приближила кон Кина и Русија, создавајќи нови геополитички сојузи и отворајќи простор за редефинирање на глобалната рамнотежа на моќта; Арктикот би станал нова зона на конфликти, каде што интересите на големите сили би се судирале околу ресурси, морски патишта и воена доминација, а Европската Унија би била принудена да развие сопствена одбранбена доктрина независна од САД, со цел да обезбеди своја безбедност и да ја зачува својата политичка автономија. Во поширок контекст, светскиот поредок воспоставен по Втората светска војна, кој се темели на трансатлантската соработка и американското лидерство, би се распаднал, отворајќи простор за мултиполарен систем во кој различни центри на моќ – Европа, Кина, Русија, па дури и регионални сили – би се натпреварувале за влијание, со што би се создала нова ера на меѓународни односи во која стабилноста и предвидливоста би биле заменети со динамика на постојани прегрупирања и геополитички натпревари.
– Нејасноста околу тоа кога и како се активира членот 5 ја поткопува довербата меѓу сојузниците. Ако една членка директно нападне друга, тоа би било крај на НАТО како механизам за колективна одбрана – се наведува во заедничкиот извештај на „Аскалане партнерс“ (аналитичка група што понекогаш соработува со Центарот за европска политичка анализа (ЦЕПА) – познат американски истражувачки центар со седиште во Вашингтон, кој се занимава со европска и трансатлантска безбедност, демократија и геополитика. Тој често објавува анализи за НАТО, ЕУ и односите со САД).
Мултиполарниот свет како наследник на трансатлантската соработка
Доколку дојде до сценарио во кое би се нарушил основниот баланс на трансатлантската врска, глобалната сцена би претрпела значителни промени, бидејќи НАТО би престанало да биде гарант на западната безбедност и би ја изгубило својата улога како столб на меѓународниот поредок воспоставен по Втората светска војна, со што би се отворил простор за нови геополитички конфигурации и за преиспитување на самата суштина на колективната одбрана. Во такви услови, мултиполарноста би станала доминантна реалност: Кина и Русија би добиле поголема улога во глобалните односи, користејќи ја слабоста на трансатлантскиот сојуз за да го зајакнат своето влијание, додека Европската Унија би морала да се реорганизира и да развие сопствени безбедносни и одбранбени механизми независни од американската заштита, со цел да ги зачува својата автономија и стабилност. Арктикот би се претворил во нова жешка точка на меѓународната политика, каде што контролата врз новите морски патишта и пристапот до богатите ресурси би станале централна тема на глобалната стратегија, а големите сили би се натпреварувале за доминација во регион што досега беше маргинализиран, но кој со климатските промени добива клучно значење.
Во правна смисла, напад врз Гренланд би го довел во прашање принципот на суверенитет и територијален интегритет, што би значело враќање кон политиката на сила и ревизија на меѓународното право, со што би се загрозила стабилноста на целиот систем на ОН и би се создала нова ера, во која правото би било заменето со моќта како главен регулатор на меѓународните односи. Така, глобалната сцена би се трансформирала од поствоен поредок заснован на трансатлантска соработка и правни принципи во мултиполарен свет каде што доминацијата, ресурсите и стратегиските интереси би ја диктирале динамиката на меѓународната политика.
– Обновените дебати за европската стратешка автономија и поблиската соработка меѓу ЕУ и НАТО запаѓаат во време на соперништво на големите сили – се вели во „Одбранбени студии“, реномирано академско списание за современи одбранбени и безбедносни прашања. Д.Ст.
Данските власти очекуваат разјаснување на ситуацијата околу Гренланд со САД
Данците препуштени сами на себе во обидот за одбрана на суверенитетот
- Данскиот министер за надворешни работи Ларс Леке Расмусен изрази подготвеност за соработка и проширување на американското присуство на Гренланд, но ја отфрли можноста за откажување од суверенитетот над најголемиот остров во светот. Продажбата на Гренланд, за која се дискутираше во Вашингтон во изминатите денови, не е ниту опција, според него
Со необични мерки за безбедност и доверливост, данската влада во вторникот доцна навечер се состана во Копенхаген за да се договори за стратегија за кризата со Гренланд. По околу два часа, министерот за надворешни работи Ларс Леке Расмусен излезе пред медиумите и рече дека ќе побара состанок со својот американски колега Марко Рубио за да го „разјасни недоразбирањето“, пренесуваат светските медиуми.
– Треба да разјасниме некои недоразбирања што се случија. Веруваме дека оваа ситуација е резултат на недоразбирање. На пример, не е вистина дека руски и кинески бродови се движат околу Нуук во Гренланд – рече Расмусен, додавајќи дека ќе оди во Вашингтон заедно со Вивијан Мотцфелд, министерката за надворешни работи на Гренланд, но дека не знае кога ќе се случи тоа.
Тоа е очигледен обид за смирување на тензиите и значително поблага реторика во споредба со говорите на данската премиерка Мете Фредериксен во последните денови, која не присуствуваше на состанокот во Копенхаген поради собирот на Коалицијата на волјата во Париз.
Расмусен нагласи дека „САД не можат едноставно да го добијат Гренланд“, но веднаш посочи дека се согласува со мислењето на американскиот претседател Доналд Трамп оти постојат одредени предизвици во безбедносната политика на Арктикот.
Незадоволство во Гренланд поради итниот состанок во Копенхаген
Расмусен изрази подготвеност за соработка и проширување на американското присуство на Гренланд, но ја отфрли можноста за откажување од суверенитетот над најголемиот остров во светот. Продажбата на Гренланд, за која се дискутираше во Вашингтон во последните денови, не е ниту опција, нагласи Расмусен.
Средбата во Копенхаген не наиде на добар одзив во Гренланд. Пипалук Линге, претседателка на Комитетот за надворешна и безбедносна политика на парламентот на Гренланд, го изрази своето незадоволство што не е поканет ниту еден претставник од Гренланд. Данските политичари веднаш одговорија дека сите учесници морало да бидат физички присутни во Копенхаген, поради чувствителноста на темата.
– Значи, тие одржуваат состанок за нас, историски состанок за нас, без нас. Ова е неоколонијалистички пристап. Оваа фрустрација постои меѓу населението на Гренланд со години. Затоа сакаме независност, не чувствуваме дека сме рамноправни. Не сакаме да бидеме граѓани од втор ред – изјави Линге за данскиот јавен радиодифузер ДР.
И додека уличните анкети во данските градови покажуваат одредено незадоволство и разочарување кај граѓаните од реакцијата на данската влада на американските претензии, данските експерти за меѓународни односи немаат илузии за тоа што ќе се случи со Гренланд ако Трамп стане агресивен во своите намери.
„Никој нема да мрдне со прст за да им се спротивстави на САД“
Ако САД одлучат да го нападнат Гренланд, што во моментов е тешко да се замисли, ќе останеме сами. Никој нема да мрдне со прст, во строго воена смисла. Никој нема да ни помогне, изјави за ДР Петер Виго Јакобсен, доцент на Институтот за стратегија и воени студии на Данската одбранбена академија.
Според прописите, данската војска треба да реагира во случај на напад без да чека наредби од Копенхаген, но Јакобсен верува дека секоја борба би била „сосема бесмислена“:
– Гренланд е многу далеку, таму е многу ладно и условите за борба се ужасни. Американската воена машина е едноставно преголема и премоќна за да направи нешто таму – истакна Јакобсен.
Тој одговори потврдно на прашањето на ДР дали поддршката од европските сојузници потоа се сведува само на убави зборови.
– Секако, никој нема да умре за Гренланд. Ние немаме намера да умреме ниту за Украина. И даваме пари и оружје, но нема да умреме. Ако Американците нападнат, играта ќе биде завршена. И Гренланѓаните ќе мора да прифатат дека имаат нов шеф – порача Јакобсен.
Експертите сметаат дека нема да дојде до американска окупација на Гренланд
Експертот за одбранбена политика од Данскиот институт за меѓународни студии, Јакоб Линет Шмит, исто така не верува дека САД ќе го окупираат Гренланд со вооружени сили, но ако се случи тоа, тој не остава надеж за дански успех.
– Би било самоубиствено да се влезе во воен конфликт против САД во Гренланд. Дури и со помош на европските сојузници. Секако, Данска има повеќе воени капацитети отколку што признава Трамп кога се потсмева на возењето со кучиња, но тоа сепак не е доволно – изјави Шмит за ДР. Р.С.
