Со потсетувањето на Ѓурчин Кокале ги одржуваме македонските корени
- Да се потсетиме на Ѓурчин Кокале значи да се потсетиме на сопствената духовна основа. Тоа значи да се препознаеме како народ што се борел не само за слобода туку и за достоинство, јазик и култура. Во неговата личност се спојуваат економската моќ, политичката улога, културната визија и моралната сила – четири столба врз кои се гради македонската национална мисла. Затоа, враќањето на Ѓурчин Кокале во нашата македонска меморија не е само чин на историска правда туку и чин на иднина: потсетување дека секоја нација се гради врз своите преродбеници, врз оние што ја осветлуваат патеката кон самосвест и слобода
Ѓурчин Кокале претставува една од најзначајните личности во македонската историја, културна преродба и национална самосвест. Тој не е само македонски локален херој од Лазарополе и Мијачијата туку фигура што ја симболизира првата искра на македонската национална мисла – човек што оставил автобиографија, кој се борел за црковнословенскиот јазик во богослужбата, кој го штител народот од насилници и кој ја издигнал црквата како центар на духовност и заедништво. За жал, Македонија како држава, општество и нација го пречекува овој јубилеј во тишина. Нема државни свечености, нема научни собири, нема национална кампања за враќање на Ѓурчин Кокале во македонската колективна меморија. Исклучок се само иницијативите на Малореканската летна школа „По патеките на Дичо Зограф“ и Бигорскиот манастир, кои со својата работа ја потсетуваат јавноста дека преродбата не е само минато туку и иднина. Овој пропуст не е само заборав на една личност туку и заборав на корените на македонската национална мисла – на оние први луѓе што ја поставија духовната и културната основа врз која подоцна ќе се изгради борбата за национална слобода. Заборавот на Ѓурчин Кокале е симптом на поширока историска амнезија: неспособност да се препознаат и вреднуваат оние личности што не воделе востанија, но ја воделе духовната и културната борба. Тој е доказ дека македонската преродба не започнува со оружје, туку со збор, со книга, со црква, со морална вертикала. Ѓурчин Кокале е токму таа вертикала – човек што ги претворил личната трагедија и сиромаштија во сила за заедницата, кој ја издигнал својата биографија во македонски национален манифест.
Кој е Ѓурчин Кокале?
Кокале е роден во 1775 година, во Лазарополе, во срцето на Мијачијата – еден од најживописните и најзначајни културни региони во Македонија. Неговата животна приказна е сведоштво за еден редок спој на лична енергија, деловна умешност и морална вертикала. Но негово најголемо наследство е духовното: автобиографијата „Ѓурчиново наказание“ – првото пишано сведоштво од еден Македонец за сопствениот живот. Овој текст е уникатен документ, не само поради тоа што ја открива личната самосвест на Ѓурчин туку и затоа што ја одразува првата јасна стремежност кон духовна и национална афирмација. Тој самиот ја почувствувал потребата да остави трага, да ја запише својата борба и да ја претвори во поука за идните генерации.
Како ктитор на црквата „Св. Ѓорѓија“ во Лазарополе, Ѓурчин ја изразил својата визија за духовна и културна автономија. Црквата не била само храм туку и симбол на заедништво, отпор и идентитет. Ѓурчин инсистирал богослужбата да се одвива на словенски јазик, а не на грчки – чин што во тоа време имал огромна идеолошка тежина. Тоа било јасен показател за неговата преродбеничка мисла, за неговата решителност да ги зачува јазикот и културниот идентитет на својот народ. Со овој потег, Кокале се вбројува меѓу првите македонски дејци што се спротивставиле на хеленизацијата и се залагале за духовна независност.
Неговата улога не се ограничува само на духовното и културното поле. Како коџабашија, тој бил заштитник на христијанското население, добивајќи ферман од султанот за носење оружје и право да го брани својот крај. Тој бил обединувач на Мијачијата и Деборија, претставник во покраинскиот меџлис, човек што ја претворил личната моќ во колективна сила. Ѓурчин Кокале бил и морален учител: во своите пораки до потомците повикувал на милосрдие, скромност и човечност – вредности што ја надминуваат неговата епоха и се претвораат во темели на македонската национална мисла.
– Со своето дело, Ѓурчин Кокале ја поставил основата на македонската преродба. Тој е доказ дека националната мисла не се раѓа само во востанија и револуции туку и во духовна борба, во зачувување на јазикот, во изградба на храмови и во пишување автобиографии. Неговото наследство е мост меѓу народната традиција и модерната национална идеја – сведоштво дека македонската историја е истовремено и историја на отпор и историја на духовна самосвест – велат нашите соговорници што ги истражувале ликот и делото на нашиот македонски преродбеник.
Од Лазарополе до македонската национална мисла!
Значењето на Ѓурчин Кокале за македонската преродба е повеќеслојно и далекосежно, бидејќи неговата личност ја обединува духовната, културната и општествената димензија на националната мисла. Тој не е само локален водач туку и симбол на еден поширок процес на самосвест и отпор што се развивал во Македонија уште пред големите револуционерни движења. Со својата автобиографија „Ѓурчиново наказание“ и со ктиторството на црквата „Св. Ѓорѓија“ во Лазарополе, Кокале ја поставил основата на македонската писменост и духовна самосвест. Автобиографијата е првото пишано сведоштво од еден Македонец за сопствениот живот, што ја покажува неговата свест за значењето на зборот и писмото како оружје на идентитетот. Со тоа тој станува дел од првата генерација македонски преродбеници што ја осознаваат потребата од културна автономија.
Неговата улога во покраинскиот меџлис е доказ дека македонските христијани имале свој претставник што се борел за нивните интереси. Тој не бил само локален водач туку и дел од поширок политички процес, каде што се артикулирале потребите и барањата на населението. Со тоа Ѓурчин ја претставува првата форма на политичка самосвест кај Македонците – учество во институции за заштита на народот. Неговата борба за црковнословенски јазик во богослужбата е дел од пошироката борба за културна независност. Во време кога грчкиот јазик доминирал во црковниот живот, Ѓурчин инсистирал на црковнословенскиот, со што ја афирмирал потребата за духовна самостојност.
– Оваа борба е директна претходница на подоцнежните преродбенички напори на Јоаким Крчовски, Кирил Пејчиновиќ и други, кои ќе ја развијат идејата за македонскиот народ како посебна културна и духовна целина – велат добро упатени лица во оваа проблематика.
Заборавениот столб на македонската преродба
Двесте и педесет години од раѓањето на Ѓурчин Кокале, навршени минатата година, е јубилеј што заслужува национално внимание и достоинствено одбележување. Тој не е само историска личност од Лазарополе туку и мост меѓу народната традиција и модерната преродба, меѓу селската самосвест и националната идеја. Неговото дело ја претставува првата искра на македонската национална мисла – мисла што се раѓа во духовноста, во борбата за јазик, во изградбата на храмови и во моралната преобразба на заедницата.
– Заборавот на Ѓурчин Кокале е заборав на сопствените корени. Тој е сведоштво дека македонската историја не е само историја на востанија и оружје туку и историја на духовна сила, на културна автономија и на морална вертикала. Македонија мора да го врати Ѓурчин Кокале во својата колективна меморија – како симбол на преродбеничка визија, како чувар на словенскиот јазик во богослужбата, како заштитник на народот и како човек што ја претворил личната трагедија во сила за заедницата – велат нашите соговорници.
Да се потсетиме на Ѓурчин Кокале значи да се потсетиме на сопствената духовна основа. Тоа значи да се препознаеме како народ што се борел не само за слобода туку и за достоинство, јазик и култура. Во неговата личност се спојуваат економската моќ, политичката улога, културната визија и моралната сила – четири столба врз кои се гради македонската национална мисла. Затоа, враќањето на Ѓурчин Кокале во нашата македонска меморија не е само чин на историска правда туку и чин на иднина: потсетување дека секоја нација се гради врз своите преродбеници, врз оние што ја осветлуваат патеката кон самосвест и слобода. Д.Ст.
