Бурна реакција меѓу Македонците во Албанија по усвојувањето на националниот план за отворање прифатни кампови за мигранти во Пустец
- Доколку Македонците исчезнат или бидат сведени само на симболично присуство, тоа ќе биде загуба не само за Албанија туку и за целиот регион, вклучувајќи ја и Македонија, бидејќи ќе се изгубат еден мост меѓу културите и една жива врска со минатото. Пустец не е само мала општина на брегот на Преспанско Езеро туку е и живо сведоштво за вековната историја на македонската заедница во Албанија, за нејзината борба да ги зачува јазикот, традицијата и духовната автентичност во услови на постојани политички и демографски предизвици. Ако таа заедница се сведе на маргинално присуство, ќе исчезне една културна нишка што ја поврзува Албанија со Македонија и со пошироката македонска дијаспора, а со тоа ќе се изгуби и дел од богатството на Балканот. Последиците би биле неповратни – исчезнувањето на една заедница не значи само губење бројки туку и губење песни, легенди, обичаи и цела духовна вселена што ја прави културната мапа на регионот уникатна и неповторлива
Усвојувањето на националниот план за контингенција за мешани миграциски текови 2026–2028 година од страна на владата на Албанија предизвика бурни реакции во Пустец, единствената општина во Албанија со мнозинско македонско население. Планот предвидува отворање прифатни кампови за мигранти на три локации во Пустец – административната единица Зрноско, спортските игралишта во Пустец и селото Долна Горица. Иако владата ја претставува мерката како дел од поширока стратегија за справување со миграциските текови, македонската национална заедница ја доживува како закана за својот опстанок. Аналитичарите укажуваат дека ваквата политика може да се толкува како занемарување на македонските малцински права и како сигнал дека Албанија како држава и општество не ја става заштитата на културната разновидност во прв план. Пустец не е само административна единица туку и симбол на македонското присуство во Албанија, живо сведоштво за македонската историја и македонскиот идентитет што со векови опстојува покрај Преспанско Езеро. Доколку Македонците исчезнат или бидат сведени само на симболично присуство, тоа ќе биде загуба не само за Албанија туку и за целиот регион, вклучувајќи ја и Македонија, бидејќи ќе се изгубат еден мост меѓу културите и една жива врска со минатото.
Зошто Пустец не смее да стане камп за мигранти?
Албанија како држава со својата голема територија од речиси триесет илјади квадратни километри и релативно мал број жители има просторна и институционална можност да распореди државни политики на многу различни места, да избере локации каде што ефектите од тие политики би се апсорбирале полесно и без драматични последици врз локалните заедници. Сепак, изборот токму општината Пустец да биде една од локациите за прифатни кампови за мигранти отвора сериозни прашања и предизвици, бидејќи таму секоја интервенција има тежина што далеку ја надминува административната логика. Пустец е мала општина, со површина од околу 243 квадратни километри, и со население сведено на едвај 1.880 жители, што претставува драматичен пад во однос на претходните години и е јасен показател за демографската криза што ја зафаќа заедницата. Таа е единствената општина во Албанија со мнозинско македонско население и токму затоа секоја интервенција таму има симболичка тежина далеку поголема од бројките, бидејќи станува збор за опстанок на една културна и етничка целина што е историски и идентитетски значајна.
Ако во толку мала заедница се сместат стотици мигранти, тоа значи дека етничкиот баланс може да се наруши за кратко време, а македонската заедница да се почувствува како малцинство во сопствениот дом. Последиците од таквиот потег не би биле само статистички туку би се одразиле врз секојдневниот живот, врз чувството на припадност и врз културната самосвест. Македонците во Пустец би можеле да се соочат со постепено губење на својата доминантна позиција, со притисок врз нивните традиции и јазик, со чувство дека нивниот историски простор се трансформира без нивна согласност. Во тој контекст, демографската криза би се продлабочила, бидејќи некои од жителите, исплашени од новата реалност, би можеле да се иселат уште побрзо, а тоа би значело дополнително празнење на селата и слабеење на заедницата.
– Оваа одлука е директен удар врз македонската заедница во Албанија. Пустец е единствената општина каде што Македонците се мнозинство, а со населување мигранти се загрозуваат етничкиот баланс и културната автентичност – изјави Васил Стерјовски, лидер на Македонската алијанса за европска интеграција (МАЕИ).
Тој додаде дека „владата мора да ја поништи оваа одлука и да најде други локации, бидејќи во спротивно ризикува да ја избрише единствената македонска општина во земјата.“
Македонците како малцинство во сопствениот дом
Негативните последици од ваквиот потег се повеќеслојни и се однесуваат не само на демографијата туку и на културната автентичност и идентитетот, како и на пошироката симболика што ја носи Пустец како единствена општина со македонско мнозинство во Албанија.
Прво, демографскиот пад на македонската заедница може да се забрза со невидена брзина, бидејќи некои од жителите, исплашени од новата ситуација и од чувството дека нивниот простор се трансформира без нивна согласност, би можеле да се иселат уште побрзо. Тоа би значело дополнително празнење на селата, губење на младите генерации и слабеење на локалната економија, која и онака е кревка и зависна од мал број жители.
Второ, културната автентичност на Пустец, која се одржува преку јазикот, преку традицијата што се пренесува од поколение на поколение и преку верските обичаи што ја одржуваат духовната врска со минатото, може да биде потисната од новиот контекст, каде што приоритет ќе имаат административните потреби на камповите, логистиката на нивното функционирање и интеграцијата на мигрантите. Во таква средина, македонскиот јазик може да се слуша сè поретко, обичаите да се практикуваат во ограничени кругови, а верските празници да изгубат дел од својата јавна сила и значење.
Трето, симболичката вредност на Пустец како единствена општина со македонско мнозинство може да биде нарушена до степен на исчезнување, бидејќи со секое намалување на бројот на Македонци се губи дел од живата меморија и идентитетот што ја прави заедницата посебна и препознатлива. Пустец не е само географска точка на картата туку е и живо сведоштво за историјата на македонската заедница во Албанија, за нејзината борба за опстанок и за нејзината улога како мост меѓу културите. Ако тој симбол се наруши, тоа ќе значи дека една културна нишка е пресечена, дека една заедница е сведена на статистичка маргина и дека една историја е оставена без наследници. Последиците од тоа би биле неповратни, бидејќи исчезнувањето на една заедница не е само губење бројки туку и губење јазик, песни, легенди, обичаи и цела духовна вселена што ја прави културната мапа на Балканот побогата и посложена.
Во тој контекст, Пустец станува пример за тоа како една мала заедница може да биде ставена пред големи предизвици и како државните политики, ако не се внимателно осмислени, можат да доведат до неповратни последици врз етничката и културната структура на земјата. Тоа е предупредување дека секоја одлука мора да се гледа не само низ административна призма туку и низ призмата на културната одговорност и историската меморија.
– Поставувањето прифатни центри за мигранти во општината Пустец со автохтоно македонско население претставува демографска интервенција со долгорочни последици, која сериозно ги загрозува опстанокот, идентитетот и одржливоста на оваа заедница, а истовремено ќе има негативно влијание врз развојот на туризмот во областа Преспа – се наведува во соопштението на македонското друштво „Илинден“-Тирана, потпишано од претседателот Никола Ѓурѓај.
Занемарување на малцинските права
Во поширок контекст, ваквата политика може да се толкува како занемарување на малцинските права и како сигнал дека државата не ја става заштитата на културната разновидност во прв план, туку ја подредува на административни и геополитички потреби. Тоа е опасен преседан, бидејќи секоја држава што се стреми кон европски интеграции мора да ја демонстрира својата посветеност на зачувување на малцинствата како дел од богатството на своето општество. Ако македонската заедница во Пустец исчезне или се сведе на симболично присуство, тоа ќе биде загуба не само за Албанија туку и за целиот регион, бидејќи ќе се изгубат еден мост меѓу културите, една жива врска со историјата на Преспанско Езеро и една традиција што со векови ја одржувала духовната и културната разноликост на Балканот. Пустец е повеќе од географска точка; тој е сведоштво за историјата на македонската заедница во Албанија, за нејзината борба за опстанок и за нејзината улога како чувар на јазикот, обичаите и верските празници што ја прават културната мапа на регионот побогата и посложена.
Загубата на Пустец како живо малцинско јадро би значела губење на една културна нишка што ја поврзува Албанија со Македонија и со пошироката македонска дијаспора. Таа би значела дека една заедница што со векови успевала да опстане во услови на политички промени, економски кризи и миграциски притисоци, се доведува пред исчезнување. Последиците од тоа би биле неповратни, бидејќи исчезнувањето на една заедница не е само губење бројки туку губење јазик, песни, легенди, обичаи и цела духовна вселена што ја прави културната разновидност на Балканот уникатна.
Пустец денес е пример за тоа како една мала општина може да стане симбол на пошироки предизвици – од миграцијата и демографијата до зачувувањето на културниот идентитет. Тој е огледало во кое се гледаат сите противречности на современиот свет: потребата да се справиме со глобалните миграциски текови и истовремено обврската да ги зачуваме малите заедници што се носители на културна меморија. Ако државата не ја препознае оваа двојна одговорност, тогаш ризикува да ја изгуби не само довербата на своите малцинства туку и дел од сопствената душа, бидејќи културната разновидност е она што ја прави една држава жива, динамична и способна да се развива во хармонија со своите граѓани.
– Не сме против државните политики за миграција, но тие не смеат да се спроведуваат на штета на малцинствата. Пустец е наш дом, наш идентитет и наш симбол. Ако го изгубиме, ќе изгубиме дел од нашата душа – заклучува Стерјовски.
