За легитимноста и легалитетот на употребата на сила во меѓународните односи
Токму на крајот на февруари годинава, САД во коалиција со Израел извршија воени напади врз територија на Иран. Тоа резултираше со серија ракетни контраудари од Техеран кон американски и израелски цели во регионот. Овој инцидент повторно го отвори прашањето за легитимноста на употребата на сила во меѓународните односи.
Американската администрација ги образложи нападите со тврдењето дека тие се наменети да го „неутрализираат“ иранскиот нуклеарен потенцијал и да спречат претстојна закана по регионалната безбедност. Сепак, отсуството на јасна резолуција од Советот за безбедност на ОН и оспорувањето на правниот основ од широк спектар меѓународни актери, ја подигнуваат правната и политичка расправа на повисоко ниво.
Клучни принципи на меѓународното право
1. Забраната за употреба на сила како универзален принцип
Основниот принцип што го регулира меѓународното право во однос на вооружените дејствија го содржи членот 2(4) на Повелбата на ООН, според кој:
„Сите членки се воздржуваат во своите меѓународни односи од закана или употреба на сила против територијалниот интегритет или политичката независност на која било држава…“
Овој член е перемторен (ius cogens) принцип – односно нормата е толку фундаментална што не дозволува изземања или поинакви толкувања, освен ако навистина се исполнети два строго дефинирани услова:
• Самоодбрана (член 51 од Повелбата), само ако е резултат на претходен оружен напад;
• Мандат од Советот за безбедност на ОН, со одобрение за употреба на сила како мерка за одржување или за враќање на меѓународниот мир и безбедност.
Во конкретниот случај, ниеден од овие услови не е исполнет во формално-правна смисла – САД не презентирале убедлив доказ за непосреден оружен напад од страна на Иран пред нивниот удар, ниту, пак, има резолуција на СБ на ОН што ги овластува овие акции.
2. Генерална асамблеја на ОН – Декларација за принципите на меѓународното право (1970)
Во Декларацијата на принципите за меѓународни односи (Резолуција 2625 (XXV)), генералната асамблеја потврдува дека:
• Секоја држава има суверено право на политичка независност и територијална интегритетност;
• Забрането е мешање во внатрешните работи на друга држава, како и употреба на сила, освен во случај на легитимна самоодбрана или под мандат на СБ на ОН.
Оваа декларација, иако не е правно обврзувачка како Повелбата, е признаена како индикатор за општоприфатени меѓународни норми.
Американскиот напад врз Иран и меѓународните реакции
Голем број меѓународни актери, дипломати и правни експерти јавно изјавија дека нападите на САД врз Иран или се незаконски според Повелбата на ОН или барем ги надминуваат строго дефинираните правни основи.
Според Меѓународната комисија на јуристи (ИЦЈ), „употребата на сила од страна на САД против Иран е недозволена – без мандат на СБ на ОН и не како реакција на непосреден напад – и тоа е спротивно на членот 2(4) од Повелбата на ООН“!
Тој став го потврдуваат и други експерти, кои наведуваат дека акцијата не може да се оправда ниту со изведена „колективна одбрана“.
Иран, заедно со одредени држави и групи на ООН, исто така тврди дека САД и Израел го нарушиле суверенитетот на Иран, а нивните акции ги прекршиле нормите на меѓународното право, Повелбата на ОН, Нуклеарниот договор (НПТ), како и други стандардни резолуции на ИAEA и СБ на ОН поврзани за користење сила и мирни цели на нуклеарни програми.
Политичка и правна опсервација
Важно е да се разликуваат два аспекта, правниот и политичкиот аспект на овој нов воен предизвик. Првиот, правниот, е стриктен и дециден, пропишан во норми и процедури, а вториот, политичкиот, е аморфен и растеглив, во зависност од интересите на државите и на владите.
1. Правниот аспект
Пред сѐ и над сѐ, без резолуција од СБ на ОН, употребата на сила оди против јасно утврдени меѓународни норми. Второ, тврдењата за „предвремена самоодбрана“ или „предизвикувачка опасност“ не се доволни според строгата интерпретација на Повелбата на ОН. И најпосле САД, како постојана членка на СБ на ОН, носат посебна одговорност да го почитуваат и да го промовираат рамковниот систем што го создадоа, а Вашингтон е дел од него.
2. (Гео)политичкиот контекст
Воените акции се одраз на стратешки интереси, вклучувајќи регионално влијание, контрола на нуклеарните програми и сојузништво со Израел.
Реакциите на различни земји се поделени. Имено, некои ги осудуваат акциите како нелегални, додека други ги поддржуваат или бараат дипломатско решение.
Но во согласност со актуелните стандарди на меѓународното право, секој агресорски напад против суверена држава без јасна и правно валидна основа од СБ на ОН или без непосреден оружен напад како оправдување за самоодбрана го прекршува членот 2(4) од Повелбата на ООН.
Според меѓународните експерти, делата што ги преземаат САД против Иран, како и напорите за воено ограничување на иранската нуклеарна програма „не ги исполнуваат критериумите за легитимност, ниту легалност“.
Така, како и со случајот на НАТО во Србија, легалноста на интервенциите останува предмет на жестока правна (и морална) дебата, која одразува поранешни и сегашни моќни тектонски нарушувања во меѓународниот поредок. П.Р.
Војна САД-Иран
Аналогија со агресијата на НАТО во Србија (1999)
Еден од најчесто цитираните примери кога се спори легалноста на употребата на сила без мандат на СБ на ОН е воената кампања на НАТО против Србија во 1999 година, во контекст на конфликтот во Косово.
Тогаш НАТО започна воздушни напади без одобрение од Советот за безбедност, образложувајќи ги како хуманитарна интервенција. Иако имаше силна политичка поддршка од западните земји, во правните кругови и денес се дебатира дали таа акција претставуваше кршење на меѓународното право, бидејќи не постоеше формален мандат од ОН.
Истата правна контроверзија се појавува и денес:
• Ниту воениот удар на НАТО врз Србија, ниту сегашните акции на САД против Иран не добиле јасна санкција од СБ на ОН;
• Во двата случаја се употребува сила врз суверена држава под тврдења за „предметна опасност“ или „хуманитарни мотиви“, што меѓународното право не го признава како формален правен основ без одобрување на СБ на ОН.
Тоа ја поставува дилемата дали целта некогаш може да ја оправда правната легитимност – и дали некои држави сметаат дека им е дозволено да преземат мерки „надвор од системот“ на ОН поради глобалната хегемонија или безбедносни империјализми. П.Р.
Формиран кризен штаб за помош на македонските државјани на Блискиот Исток
Министерството за надворешни работи одржува постојан контакт со македонските државјани во загрозените подрачја на Блискиот Исток и презема подготвителни активности за евентуална помош и нивна безбедна евакуација. Единаесет македонски државјани првично побарале евакуација од Израел, според МНР, кое формира кризен штаб што е на 24-часовно располагање за сите информации поради ситуацијата на Блискиот Исток.
– Министерството за надворешни работи и надворешна трговија, преку дежурниот телефонски број и преку дипломатско-конзуларните претставништва, и понатаму останува целосно на располагање на граѓаните. Уште еднаш ги повикуваме сите наши државјани што се наоѓаат во земјите од регионот доследно да ги почитуваат упатствата и насоките на локалните надлежни безбедносни органи – велат од министерството.
Од страна на претседателката Гордана Сиљановска-Давкова, за вчера доцна попладне беше закажана седница на Советот за безбедност во вилата „Водно“ поради безбедносната состојба во земјава по најновите случувања на Блискиот Исток.
Министерот за надворешни работи и надворешна трговија Тимчо Муцунски оствари телефонски разговор со израелскиот министер за надворешни работи Гидеон Са’ар и истакна дека „стоиме зад нашите американски сојузници во справувањето со дестабилизирачките закани на Блискиот Исток“. П.Р.
МНР ги потсетува македонските државјани дека во случај на потреба од помош може да се обратат на следните контакти:
Амбасада на Р Македонија во Доха
Тел: +974 50 173 111
Е-пошта: [email protected]
Амбасада на Р Македонија во Абу Даби
Тел: +971 56 441 7532
Е-пошта: [email protected]
Министерство за надворешни работи и надворешна трговија
Тел: +389 75 273 732 / +389 75 268 736
Е-пошта: [email protected]
