Суверенизам со империјален одек
- Иако првично името/кованицата беше медиумска конструкција, концептот брзо беше прифатен од самиот Трамп како опис на неговата надворешна политика во западната хемисфера за периодот 2025–2026 година. Според ставот на нашата редакција, и за аналитичарите и за нашите читатели ќе биде интересен одговорот на прашањето: Што навистина претставува оваа доктрина? Дали е тоа доследен суверенизам, прикриена форма на регионален импреријализам или нешто помеѓу?
Во почетокот на 2025 година, наслов во весникот „Њујорк пост“ го лансираше терминот „доктрина Донро“ – кованица што ја спојува историската Монрова доктрина со политичкиот бренд „Америка прво“ на Доналд Трамп. Иако првично името/кованицата беше медиумска конструкција, концептот брзо беше прифатен од самиот Трамп како опис на неговата надворешна политика во западната хемисфера за периодот 2025-2026 година. Според ставот на нашата редакција, и за аналитичарите и за нашите читатели ќе биде интересен одговорот на прашањето: Што навистина претставува оваа доктрина? Дали е тоа доследен суверенизам, прикриена форма на регионален импреријализам или нешто помеѓу?
Од Монро до Донро: Од одбрана кон интервенција
Оригиналната Монрова доктрина од 1823 година имаше јасна одбранбена логика: европските сили да не се мешаат во работите на новите независни држави во Америка. Тоа беше порака за ограничување на надворешното влијание, а не програма за директна интервенција. Од друга страна, доктрината Донро, напротив, се интерпретира како експанзивна и интервенционистичка. Наместо само предупредување, таа подразбира активна употреба на економски санкции, воен притисок и дипломатско групирање за да се спротивстави на влијанието на сили како Кина, Русија и Иран – особено во земји како Венецуела. Разликата е суштинска: ако Монро беше предупредување, Донро е инструмент за дејствување.
Суверенизам или доминација?
Трамп ја темели својата политика на суверенистички принципи. Имено, државата ја детерминира како апсолутен носител на одлуки со јасно дефинирани национални интереси, а да има минимална зависност од мултилатералните меѓународни институции. Во таа смисла, „Америка прво“ е логично продолжение на неговата политичка филозофија.
Но кога суверенизмот се применува селективно, односно како право на САД да интервенираат во Латинска Америка заради ресурси, безбедност или геополитичка конкуренција, тој добива хегемонистички карактер. Санкциите кон Куба и Никарагва, како и продлабочувањето на врските со идеолошки блиски влади во Аргентина, укажуваат на обид за редизајнирање на политичката мапа на регионот според безбедносните и економските интереси на Вашингтон. Така, иако реториката е антиглобалистичка, практиката има елементи на класична сфера на влијание.
Сепак Донро има и дебел контраст со либералната доскорешна американска традиција
Овој Трампов пристап значително се разликува од либералниот интернационализам што традиционално го застапуваат американските демократи. Наместо акцент на човекови права, мултилатерализам и глобални институции, Донро ги става геополитиката и ресурсната безбедност во преден план.
Истовремено, политиката на Трамп е во судир и со европскиот неолиберален модел, особено со институционалната архитектура на ЕУ. Додека Брисел се потпира на трговска интеграција, регулаторна моќ и мека дипломатија, Донро фаворизира билатерални договори, санкции и демонстрација на сила.
Разликата не е само стилска, туку концептуална: едниот модел се темели на „транснационална соработка“, другиот на јасно дефинирани сфери на влијание.
Нов регионализам во ера на глобална фрагментација
Во свет што сè повеќе се движи кон блоковска поделба, доктрината Донро може да се чита како обид на САД да ја консолидираат својата непосредна географска зона пред да се соочат со глобалната конкуренција. Наместо глобална хегемонија, фокусот се стеснува кон хемисферна доминација.
Прашањето што останува е дали оваа политика ќе донесе стабилност или ќе продлабочи поделби во Латинска Америка. Дали ќе ја зајакне американската позиција или ќе поттикне контракоалиции предводени од Пекинг и Москва?
Она што е јасно е дека доктрината Донро – без оглед дали ќе остане „медиумска етикета“ или ќе стане трајна стратегиска рамка – претставува значајно отстапување од либералниот консензус на постерата на Студената војна и враќање кон појасно дефинирана, понекогаш груба, политика на сфери на влијание. Р.Н.М.
Малите држави во ерата на новиот тренд на американската доктрина Донро
Кои се можностите Македонија да ги реализира стратегиските цели?
Ако новиот американски пристап кон светот – поврзан со политиките на Доналд Трамп – значи консолидирање на сферите на влијание и јасно дефинирани геополитички зони, тогаш прашањето за малите држави не е дали да учествуваат, туку како да се позиционираат за подобро да ги остварат сопствените интереси.
За Македонија, која веќе е членка на НАТО и има формализирана рамка на стратешко партнерство со САД, новата ера не мора да биде закана – туку можност. Но само ако се води активна, а не реактивна дипломатија.
Коридорите 10 и 8 или географијата како преговарачка моќ
Македонија лежи на пресекот на европските транспортни коридори 8 и 10 – линија што ги поврзува Јадранот, Црно Море и Централна Европа со Егејот. Во услови на глобална фрагментација и нови логистички маршрути, таа позиција може да се претвори во аргумент за американски инвестиции во инфраструктура, дигитална поврзаност и енергетска безбедност.
Доколку САД ја гледаат западната хемисфера како приоритет, тоа не значи повлекување од Европа – туку селективно вложување во точки што се од стратешки интерес. Македонија може да се понуди како таква точка.
Воена и безбедносна инфраструктура: партнерство без протекторат
Локации како Криволак или поширокиот регион на Мариово имаат потенцијал за продлабочена воена соработка – тренинг-центри, логистички хабови или специјализирани НАТО-капацитети.
Но тука линијата е тенка: разликата меѓу „стратешки партнер“ и „територија за проекција на туѓа моќ“ е во договорната рамка. Секој евентуален аранжман мора да биде временски и правно јасно дефиниран, да обезбедува економска корист за локалната заедница и евентуално да не создава екстериторијални зони што би го нарушиле нашиот суверенитет. Членството во НАТО веќе подразбира обврски. Прашањето е како тие да се претворат во економски и безбедносни бенефити.
Критични минерали: Алшар како геополитички капитал
Рудникот Алшар, со лорандитот како редок и научно значаен минерал, може да се позиционира во контекст на глобалната трка за критични ресурси. Во време кога САД и нивните сојузници настојуваат да ја намалат зависноста од азиските синџири на снабдување, секој потенцијален европски извор на критични минерали станува стратешки адут. Македонија би можела да понуди заеднички истражувачки центар со американски универзитети и компании, долгорочни концесии под строги еколошки и државни услови, вклучување на Алшар во поширока трансатлантска мрежа за безбедност на снабдувањето. Клучно е тоа да се прави преку државно контролирани механизми, без распродажба на ресурсот, туку со модел на партнерство што носи технолошки трансфер и висока додадена вредност дома.
Што би значело реализација на национален интерес?
Најчувствителното прашање е политичката димензија. Дел од јавноста смета дека Македонија во изминатите децении направи сериозни отстапки во процесот на евроинтеграција и дека е изложена на постојани условувања од страна на ЕУ.
Хипотезата што вреди да се отвори е: Дали продлабочено стратешко партнерство со САД може да создаде нова рамнотежа во која Македонија ќе има посилен глас во однос на прашањата на идентитетот, јазикот и историскиот континуитет? Или пак со друга суверенистичка светска сила?
Тоа не би значело конфронтација со Брисел, туку диверзификација на дипломатската тежина. Малите држави често ја зголемуваат својата преговарачка позиција кога не зависат од еден центар на моќ.
Суверенитетот како црвена линија
Клучниот принцип мора да биде јасен: секоја стратешка понуда – било да е минерална, инфраструктурна или безбедносна – мора да ја зајакнува, а не да ја разредува државната самостојност.
Суверенитетот не се брани со изолација, туку со паметно позиционирање.
Во свет во кој големите сили повторно размислуваат во категории на интерес и сфери на влијание, малите држави имаат две опции: да бидат предмет или да станат фактор.
Македонија нема луксуз да ја избира географијата. Но има простор да ја избере стратегијата.
