Крај на епохата на глобализација и детериторијализација
- Станува очигледно дека „униполарниот момент“ заминува (во историјата) и „глобалната територија“ (според неолибералната доктрина) веќе не поминува. Просторот ќе мора да се подели на неокласични или постмодерни сфери на интерес – за Кинезите, Русите, Индијците, регионалните сили… Но, најверојатно, не и за Европејците. Чудесно, речиси прекуноќ, териториите и границите повторно стануваат фундаментално важни. Никој сега не тврди дека тоа е „надминато“, „маргинално“ и „припаѓа на минатото“… Напротив
Територија, простор! Комплексна категорија, која е тешко прецизно да се дефинира. На поедноставен начин, се подразбира како „она во кое материјалните нешта се физички распослани“. Може да биде и вака: „Нешто каде што сè (или ништо) не се наоѓа и не се случува“.
Просторот се перципира на различни начини: божествено, духовно, но и световно – еколошки, социолошки, математички, филозофски… Традиционалната перцепција за просторот е тродимензионална и, соодветно на тоа, се определува со должина, ширина и висина. Времето неизбежно им се додава како четврта димензија – што на постмодерен, дромолошки начин, како што би рекол Пол Вирилио, значи брзина. Така, во поширока смисла, хронотопскиот континуум се добива како петдимензионалност.
Всушност, најточното разбирање на просторот е во мултидимензионалното покривање – во економски, културни, медиумски, сајбер и којзнае какви други аспекти. Обично се подразбира дека просторот, во контекст на геопросторот, најкомпетентно го истражува географијата. Научно и практично како територија – политички ограничен простор – тој е вреднуван од геополитиката. Од воена гледна точка, постои геостратегија. Затоа, логичен е, иако можеби премногу решителен и едностран, заклучокот на Иво Лакост, основачот на современата француска геополитичка школа, дека „географијата, пред сè, ѝ служи на војната“.
Односот на луѓето кон просторот се менувал низ историјата и според општествените системи што ги создале – од глорификација, па дури и фетишизација, до негирање на значењето и целосно игнорирање. Во теоретска смисла – од географски детерминизам до географски нихилизам. Се смета дека посибилистите ја одредиле „вистинската мера“ за него – тој простор дава предиспозиција и шанса, која човекот во одредени околности, во овој или оној степен, ја искористува или воопшто не ја искористува. Ставот кон просторот често е идеолошки и експанзионистички злоупотребен, како што е случајот со големите државни проекти или начинот на кој империите го правеле тоа во нивните освојувачки кампањи. Истото е карактеристично и за европските колонијални сили, кои окупирале и „етнички чистеле“ цели континенти. Конкретно, нацистите се „истакнаа“ со практичното реализирање на тезите за „крв и почва“ (blut und boden), „животен простор“ (lebensraum), „моќ и простор“ (macht und raum), „голем простор“ (grossraum), „свест за границите“ (grenzbewusstsein)…
Од биполарен во транзициски униполарен систем, па во мултиполарен систем
Уште додека се насетуваше промената на системот од биполарен во транзициски униполарен систем, односно во 1989 година се подготвуваше уривањето на Берлинскиот ѕид и средбата на Буш (Постариот) и Горбачов на Малта, неколку месеци претходно во летниот број на „Нешнл интерес“, Фукујама објави есеј за „Крајот на историјата“, а во 1992 година, по повод глобалната контроверзност околу „Крај-измот“ („End-ism“), објави книга на истата тема. На оваа идеја за симболичниот „крај на времето“, бидејќи целиот свет станува либерално-демократски, а аксиомата е дека „демократиите (едни со други) не војуваат“ – ѝ беше посветено многу поголемо внимание отколку на тезата за маргинализацијата на просторот, односно „крајот на географијата“, која беше лансирана неколку децении претходно. Имено, Х.М. Маклуан, кој се смета за еден од најоригиналните мислители на 20 век и основач на модерната (масовна) медиологија, стана познат кога во 1960-тите и 1970-тите објави дека информациската револуција и експанзијата на глобалните медиуми ќе резултираат со „компресија на светот“ и негова трансформација во „глобално село“. Со други зборови, просторот ќе биде „освоен“ од брзината на ширење на информациите и иновациите, што значи дека ќе има „поништување на просторот од времето“. Се чинеше дека географскиот детерминизам ќе биде поразен од технолошкиот детерминизам. Логично, неизбежно е веќе „епохата на детериторијализација“, т.е. глобализацијата како процес, и глобализмот како идеологија – да заминат во историјата. Ова требаше да значи не само „крај на географијата“ туку и „крај на геополитиката“, што ќе ѝ отстапи место на геоекономијата, како што Лутвак возвишено прогласи на почетокот на 1990-тите… токму кога стануваше јасно дека СФР Југославија е пред исчезнување од политичката карта, но не се знаеше дали ќе биде така, туку колку крваво ќе биде. Западот едвај чекаше да интервенира, криејќи се зад слоганот „добри услуги“ она што стана очигледно, а ќе се знае дека долго време планираше и подготвуваше – да ја управува југословенската криза и да го насочи епилогот во согласност со своите интереси. Но сега стана очигледно дека „униполарниот момент“ заминува (во историјата) и „глобалната територија“ (според неолибералната доктрина) веќе не поминува. Просторот ќе мора да се подели на неокласични или постмодерни сфери на интерес – за Кинезите, Русите, Индијците, регионалните сили… Но, најверојатно, не и за Европејците. Чудесно, речиси прекуноќ, териториите и границите повторно стануваат фундаментално важни. Никој сега не тврди дека тоа е „надминато“, „маргинално“ и „припаѓа на минатото“… Напротив
Глобализмот како идеја на неолибералите заминува од сцената
Целиот свет, под влијание на медиумите и социјалните мрежи, го „интернализираше“ географскиот, односно геополитичкиот начин на размислување, особено со почетокот на конфликтот на украинската арена. Како што се очекуваше! Водечките светски лидери речиси секој ден даваа изјави по територијалниот „клуч“.
Путин безброј пати повтори дека нема преговори за регионите Донецк, Луганск, Херсон и Запорожје анектирани кон Русија. Тој исто така нагласи дека „нема да попушти пред барањата на режимот во Киев да се откаже од територија“ и дека тоа се руски „историски земји“. Кина очекува начин да си го врати островот Тајван под своја контрола, според формулата „една земја, два система“. Во исто време, чувајќи го секој метар од државната територија во Синџијанг, Тибет и Хималаите, во микротериторијална, но и во макровоена смисла, гради „вештачки острови“ во периферните мориња.
Трамп отиде и чекор понатаму во врска со феноменот територии и простор… За потсетување, тој лансира „пробен балон“ за, ни помалку ни повеќе, анексијата на Канада, купувањето на Гренланд и повторно воспоставување неоспорна контрола врз Панамскиот Канал. Да не зборуваме за аспирациите за територии богати со „минерали“ во Венецуела, Украина, Блискиот Исток и низ целиот свет…
Натаму, со децении, Индија политички и дипломатски агитира и малку по малку – како неодамна – воено се судира со соседен Пакистан околу спорниот дел од Кашмир. Во исто време, во врска со неповредливоста на државната територија во нејзиниот дел од таа област, нема изговор: „Автономијата на Кашмир е укината за да не стане Кашмир ново Косово“, изјави неодамна во индискиот парламент Амит Шах, министерот за внатрешни работи. Ова се само неколку примери за најнаселените и територијално најголеми земји во светот, нуклеарни сили.
Но не само кај големите. Веќе нема сомнеж дека географскиот детерминизам нема да биде поразен од технолошкиот детерминизам. „Епохата на детериторијализација“, т.е. глобализацијата како процес, и глобализмот како идеологија заминуваат во историјата.
Автор: Миломир Степиќ
