Од Вашингтон до Брисел: Што ќе ја обликува политичката иднина на т.н. Запад во наредната деценија?
Суверенизмот што го персонифицира Доналд Трамп во САД не е изолиран американски феномен, туку дел од поширок трансатлантски тренд. Неговата суштина – отпор кон наднационални центри на моќ, бирократски елити и идеолошки униформизам – има јасни паралели и во Европа, особено во некои од земјите членки на Европската Унија.
Во последната деценија сè поголем број европски лидери отворено го доведуваат во прашање моделот на ЕУ каков што е обликуван од Европската комисија, која во очите на критичарите прерасна од технократски орган во идеолошки центар на европскиот либерализам.
Европската комисија како „бриселски Вашингтон“
Како што американските суверенисти ја гледаа федералната администрација во Вашингтон како оддалечена, саморепродуцирачка елита, така европските суверенисти ја перципираат Европската комисија: како тело без директен демократски легитимитет, кое наметнува политики преку регулативи и условувања и кое промовира вредносна агенда што често не кореспондира со националните општества.
Прашањата како миграцијата, зелената транзиција, родовата и идентитетската политика, надворешната и безбедносната политика станаа полиња каде што Комисијата се обидува да воспостави унифициран европски наратив, додека некои од државите инсистираат на правото на национална специфичност.
Суверенистичката оска во ЕУ
Лидерите и политичките сили што често се етикетирани како популисти или крајна десница во суштина артикулираат трампистичка логика во европски контекст:
– Виктор Орбан (Унгарија) – најексплицитниот критичар на „либералната демократија“ како универзален модел и најгласен поборник за „Европа на нации“.
– Џорџа Мелони (Италија) – иако попрагматична, јасно ја брани идејата за силна национална држава во рамките на ЕУ.
– Роберт Фицо (Словачка) – со реторика против санкциите, воената ескалација и мешањето на Брисел во внатрешната политика.
– Полска (дел од конзервативниот блок) – особено во однос на судските реформи и културните прашања.
Овие актери не бараат нужно распад на ЕУ, туку нејзина трансформација – од наднационален проект кон конфедерација на суверени држави.
Заедничката идеолошка матрица со Трамп
Трампизмот и европскиот суверенизам делат неколку клучни точки:
– отфрлање на елитниот консензус;
– и во Вашингтон и во Брисел, „либералната елита“ се гледа како самонаметнат морален арбитер;
– приоритет на границите и безбедноста;
– имиграцијата е централна точка и од двете страни на Атлантикот;
– скепса кон наднационалното владеење;
– Брисел за европските суверенисти е тоа што „длабоката држава“ е за трампистите;
– културен отпор кон прогресивната агенда, особено околу прашања на идентитетот, семејството и традицијата.
Зошто европските либерали се чувствуваат загрозено?
Ако во САД конфликтот се води меѓу федералната држава и дел од општеството, во Европа тој се води меѓу институциите и земјите членки. Европската комисија, поддржана од дел од Европскиот парламент и доминантните медиуми, сè почесто користи финансиски механизми, правни процедури и политички притисок за да ги дисциплинира „непослушните“ влади.
Токму тука суверенистите гледаат паралела со американскиот контекст: либералниот центар не толерира отстапување.
Конфликтот што доаѓа: реформа или фрагментација
Како и во САД, клучното прашање не е дали конфликтот постои, туку како ќе се реши. Дали преку длабоки институционални реформи? Дали преку редефинирање на овластувањата на Европската комисија? Или, пак, преку постепено слабеење и фрагментација на Унијата?
Во тој контекст, суверенизмот на Трамп и европските лидери не е само политичка мода туку и структурен одговор на криза на легитимитетот во западните демократии.
Ако Америка е фронталната линија на „културната граѓанска војна“, тогаш Европа е нејзината институционална верзија
И во двата случаја, и на Америка и на Европа, суштината е иста: кој одлучува – народите преку своите држави или наднационалните елити преку институции што сè помалку се чувствуваат одговорно пред гласачите?
Тоа е прашањето што ги поврзува Трамп, Орбан, Мелони и другите – и што ќе ја обликува политичката иднина на Западот во наредната деценија.
