Победа на светото – Бог се јави!

Потсетување на зачуваните и запишани обреди: Темнината на „некрстените денови“ и светлината на Водици

Што (не) знаеме за Македонија? Како за Божиќ, така и за
Водици ви овозможуваме да ѕирнете во колективната меморија на нашата Македонија и македонскиот народ преку заедничко потсетување на зачуваните и запишаните обичаи, традиции и обреди под маски, кои од памтивек опстанале во заедничкото сеќавање. Периодот од Рождеството до Крштението на Господ Исус Христос бил и е многу важен во секојдневието на Македонците. Што запишале преродбениците во 19 век и како нашите предци се однесувале во најтемните денови од годината – ексклузивно за читателите на „Нова Македонија“

Во колективното несвесно на секој народ се зачувани спомени од гените на претходните генерации, гени коишто понекогаш се активираат во различни возрасти на животот и/или различни еволуциски нивоа што се преминуваат од генерации во одредени времиња, кога за такво нешто има услови. Од тоа колективно несвесно шаблоните како архетипи навлегуваат во свесното, па се манифестираат како реминисценција, спомен, рудиментиран остаток од нешто старо, дамнешно, заборавено, често сметано и како заостанато, дури и штетно за денешната психа на „модерниот човек“, но и како спомен за некаква традиција што потсетува на бунтовност, гнев, борба, израз на презир преку ритуали, односно обреди. Па така, во дигиталниот век сè повеќе се случува преокупација на јавното мислење со заземање страни во борбата на тастатурите за тоа дали сме биле „антички“ или „Словени“, дали лепче со паричка се кршело за Бадник или Василица, кога се палеле огнови и требало ли воопшто да се палат, какви биле обичаите и традициите за некои празници, често мешајќи баби и жаби, а сè поради најчесто цитираните извори и центрите за комуникации што пласираат одредени тестови на јавното мнение и нивото на интелигенцијата на народот и граѓанството.

Народно верување во дванаесетте „погани“ дни

Времето од годината кога ноќта е најдолга, а денот најкраток, кај многу народи предизвикувало верувања за „другата страна“. Кај нас, народот верува дека во дванаесетте „погани“ дни преградата меѓу световите е спуштена и кај луѓето доаѓаат битијата од другата страна. Обратно на тоа, јунаците што ги прават ритуалите во зимата „заминуваат на другиот свет, кај мртвите предци“, што е забележано и во старите песни, кога остануваат „сами во волчи ноќи“. Другиот свет е зад река или во долна земја и до него стигаат преобразени во птици, преку некој мост или со кораб, откако ќе отсечат „некое зелено дрво“ и прочие. Истите тие со своите игри, песни, танци, инструменти, ѕвонци, клопотарци ги бркале нечистите сили од земјата. Овие посветени – иницирани извршители на обредите во „некрстените“ денови правеле ритуал преку кој патуваат во светот на нивните прадедовци, а кога се враќаат, не само што се живи и здрави – „живи воскреснати“, туку и доаѓаат со знаење што овозможува зголемување на бериќетот. Затоа за нив народот пее дека носат добри вести, а во многу стари песни и преданија често доаѓаат од Долна Земја – Овче Поле, каде што нивните стада се намножиле, а посаканото се остварило. Во таа долна земја го виделе и Младото Сонце, кое го „изгубила мајка му“, која го пронаоѓа откако тие ќе ѝ кажат дека го виделе на Овче Поле. Истите тие ја подготвуваат земјата за садење во зимата, кога Младото Сонце се враќало на земјата, односно денот станува поголем од ноќта…
Препознавањето на правилата на природата и кодот на создавањето овозможувало народот што живеел овде да битисува според вечните природни правила, затоа што го имал правото да ги користи благодатите од таткото небо и мајката земја. Во срцето на македонската зима, кога ноќите се најдолги, а студот продира до коска, постои еден временски вакуум исполнет со мистика, страв и вековни верувања. Тоа е периодот помеѓу Божиќ и Водици. Во народната традиција, овие дванаесет дена се познати како некрстени денови (или погани денови) — време кога, според преданијата, небото и земјата се отворени, но и време кога темнината има најголема сила. Периодот од 12 дена во македонскиот народен календар е дел од божиќниот обреден циклус и е познат и како пугани дни, Ристосови дни, некрстени ноќој, лунки – леунски води, глуви д’нови, глува недела, но и караконџол.

Обредите од некрстените денови служат за забава и фолклорно потсетување

Караконџулите се дел од македонската народна митологија, а обичаите во овој период влечат корен од пред векови и милениуми, кога ритуалните практики како дел од етничкиот идентитет со едно од најпрепознатливите изразување на духовната и материјалната народна култура. Обредите во некрстените денови, коишто се зачувани до денес веќе ја имаат изгубено некогашната сериозност на магиско обредниот карактер и денес најчесто служат за забава, игра и фолклорно потсетување, но сепак, не смее да се изостави значењето кое свесно или не, денешните учесници во ритуалите го одразуваат во колективната свест и сегашност.
Некрстените денови се период на „нечистата вода“, темни денови чијашто тензија, страв од темнината и непознатото, опасноста од некрстеното, својата кулминација и разврска ја доживуваат на Богојавление – Водици. Во нашиот македонски менталитет овој празник е ден на големо духовно чистење и сведоштво на „Бог се јави – навистина се јави“. Водите стануваат свети, заштитата од „онаа страна“ е присутна и може да се продолжи кон следните празници во пресрет на пролетта и обновувањето на природата. Зачуваната традиција на „фрлање на крстот“, „кумство и тајфи“, „женски Водици“ (следниот ден, празникот на Свети Јован Крстител) укажуваат на сложеноста и богатството на нашиот фолклор.
Периодот од 12 дена, дел од најтемниот дел од годината кога се очекува постепеното враќање на должината на денот, односно на светлината и топлината на сонцето, отсекогаш бил важен за Македонците и многу од околните и соседните народи. Народните верувања кажуваат дека во овој период „бидејќи Господ Исус Христос не бил уште крстен, разни демонски сили се обидувале да го попречат крштевањето, па тоа останало и понатаму, затоа во овој дел од годината не само зли сили туку и целиот растителен и животински свет бил против човекот, а народот не излегувал надвор навечер, особено не во глува доба. Заедничкиот именител „караконџол“ за овие дванаесет дена останал како синоним за збир на повеќето демонолошки битија кои останале зачувани во народните преданија – караконџули, нави, стии, ламји и други. Сите тие можеле да му наштетат на човекот најмногу во „пуганите дни“, а биле опишани со темна – црна боја и различни карактеристики во зависност од периодот на собирање на сведоштвата и регионот.
Повеќе за демонолошките битија, но и за светлите – добри ентитети во македонскиот фолклор ќе можете да читате во следните продолженија на фељтонот „Мистична Македонија“, кој го објавуваме секоја сабота.
Поради тие „караконџули у некрстени дништа“ се појавиле ритуалните процесии на групи од маскирани и немаскирани момчиња и мажи, кои во Македонија во различни региони се познати под различни имиња. Василичари, суровари, бабари, џамалари, русалии, џоломари, мечкари, бабурци, сирмари, аџибабалари, џамалџии, ешкари, бабургии…
Маските требало да бидат „пострашни и од караконџоло“, со стаповите од даб, леска или рен удирале не само по патиштата, дворовите и во куќите, туку и по домаќините „за здравје и сила“, а со ѕвонците и клопотарците дигале врева за да ги „исплашат лошотиите и да ги испудат“’. Пееле песни, го благословувале народот, но правеле и ритуали за здравје, плодност и бериќет. Поради верувањето за „владеењето на злите сили во некрстените денови“, со овие ритуали се враќала нарушената хармонија и се постигнувал баланс во период кога во природата исто така се случувале и се случуваат големи промени. Денес, иако можеби и не носиме лук во џебовите за заштита од лошите сили, кои доаѓале и на трпезите во некрстените денови, сепак се сеќаваме на „глува доба“ и чувствуваме посебна почит кон еден од најголемите празници за православните христијани – Водици. Тежината на некрстените денови за нашите предци е потсетување дека по секоја темнина доаѓа светлина, а верувањата за „отварање на небото на Војордан“ се сведоштво за мостот што го поврзува митското минато со модерната сегашност – колективната свест и потсвест.

Во македонските села живее исконската моќ на ритуалот

Нашата Македонија е жив музеј на духовната историја на Европа и светот. Додека западната цивилизација обредните процесии под маски ги претвори во комерцијални карневали и балови под маски, во македонските села уште живее суровата, исконска моќ на ритуалот. Обредите со маски во Македонија се забележани во периодот од Коледе, спроти Василица, на Водици, на Прочка, за време на првите три дена на велигденските пости (Тримери), на Благовестие – Благовец, Лазара, на Велигден, Ѓурѓовден и на Спасовден, но најчесто се случувале во зимскиот обреден циклус. Сите овие обредни игри под маски во Македонија во научната литература се опишани како игри од шамански тип, односно шаманистички обреди што опстанале во колективната меморија обединети со иста цел – заштита од зло, здравје и плодородие. Змејски ритуали за победа над ламјата, дионизиски мистерии што опстанале од памтивек до денес. Нивните извршители, иницирани во древните знаења, биле духовните воини на народот што со страшните маски, силната бучава, мечовите, сабјите, секирите, стаповите, ѕвонците, клопотарците, игрите и песните ја штителе заедницата и овозможувале баланс и обновување и сведочеле за вечната борба помеѓу темнината и светлината. Откако ќе поминеле маскираните јунаци, се верувало дека злите сили биле изгонети од селото, а поворките оделе „до у очи Богојавление“. Запаметено е дека две групи суровари, џамалџии или други маскирани учесници во зимскиот ритуал не било пожелно да се сретнат, а за да се избегнат поранешните судири, кои завршувале трагично (посведочено од топонимите Џамалџиски, Суроварски, Бабарски гробишта во неколку региони во Македонија), учесниците правеле ритуално кршење на стаповите и размена на пари.
На последниот од некрстените денови, Водокрст, веќе нечистите сили ги губеле силите. Од дамнина останала и традицијата за приготвување пивтија – пача ден пред Водици. Во многу краишта од Македонија на вечерта спроти Водици ѝ се припишувале посебни моќи, бидејќи во таа ноќ „небото се отварало“. Во нашиот македонски фолклор значајно место заземаат и водичарските песни, кои биле пеени низ цела Македонија од женски групи и кај народот останале запаметени по силата на зборот, добрите вести, пофалбите и благословите, пожелбите и молитвите. Ден пред Водици во многу краишта младите се подготвувале за крстење во реките и езерата следното утро.
Во повеќе делови од Македонија сѐ уште е зачувана и традицијата Кумови, кога се одбира кум нарекуван и Свети Јован, кој имал посебна моќ за ритуална заштита на заедницата во текот на годината. Една таква песна е запишана од Мијачијата пред речиси два века, а во неа се пее за Свети Илија, Свети Петар, Света Недела и Свети Јован, кој станал покровител на „кумство и побратимство“. Шапкарев запишал дека тоа е стар обичај, а интересно е дека оние што биле родени во ист ден и крстени во иста вода, од раѓање станувале „светијовански кумови, побратими“.

Записите на нашите преродбеници ги чуваат верувањата

Во Зборникот објавен во 1869 година во Хрватска, браќата Миладиновци забележале дека на Водици (Богојавление) во Струга вечерта пред празникот се оставале стомните откриени и празни, а утрото се полнеле и квасот се наквасувал во реката, се береле определени билки и се фрлале во огништата шепотејќи, по враќањето од црква среде куќа се ставала секира и се прескокнувала, па кој ќе скокнел најмногу, прв добивал од крстената вода. Во струшките села уште се носел крст од село во село, а тој што ќе го фател го гоштевал целото село. Во Зборникот се содржани и избор песни што се пееле на Водици, водичарски и светијовански.
Шапкарев во еден од неговите зборници објавил дека денот пред Водици во Охрид се нарекувал Водокрст, а во Прилеп Нејадка, бидејќи тој ден народот ништо не јадел за да бил чист за крстената вода следното утро. Во селата се правеле ритуали со прстени и стомни и уште се верувало дека таа вечер „небото се отварало, иако други верувале дека тоа се случува на Преображение“. Како и ден-денес, крстот се фрлал утрината во езерото, а тој што ќе го фател одел од куќа на куќа, а во селата крстот се „купувал“, па тој што ќе го купел станувал кум Свети Јован. Во градот и тогаш, како и денес, напладне групи млади и повозрасни се капеле и се фрлале во езерото. Шапкарев ги забележал, запишал и објавил обичаите и од Скопско, во кои се забележани и „фрлањето на мажите и жените“ во Вардар на „машки и женски Водици“. Не треба да заборавиме дека Шапкарев е автор и на првата книшка за Русалиите во која пред речиси век и половина детално го опишал стариот обред од југоисточна Македонија. И во Скопско, жените и мажите не работеле ништо во „некрстените денови“, а дури и мажите не излегувале надвор навечер.
Ефрем Каранов од Кратово исто така на крајот од 19 век забележал и запишал за обичаите за Водици во Кратово, но и за верувањата во Кратовско за „отварање на небото“ во ноќта спроти Водици. Исти и слични верувања се запишани и од други собирачи на народни умотворби од Велешко, Штипско и западна Македонија.
Најголемиот собирач на народни умотворби во Македонија, дедо Марко Цепенков, не пропуштил да објави за верувањата за „некрстените денови“ и обичаите во Македонија за Водици. Се верувало дека не се тргало ни на пат пред Водици, во домаќинствата особено се внимавало да не се пере и да не се работат тешки работи, а и мажите и жените биле вклучени во ритуалната заштита од злите сили. Марко Цепенков е забележителен по тоа што за дел од демонолошките суштества пишува од свое лично искуство – како на пример навите по леунките.
Зимата во Македонија никогаш не била само метеоролошка појава. За нашиот народ, таа отсекогаш била митска сцена на која се одигрува вечната битка меѓу редот и хаосот. Тоа е време кога, според верувањата запишани од нашите преродбеници, „водата спие“, а заштитната опрема на вселената е спуштена, дозволувајќи им на силите од „долниот свет“ да зачекорат во нашиот. Читајќи ги Цепенков, Шапкарев, Миладиновци и другите легенди на македонскиот 19 век, разбираме дека „некрстените денови“ и Водици не се само датуми. Тие се психолошки механизам преку кој македонскиот човек со векови се справувал со тежината на зимата, мракот и неизвесноста. Во ерата на технологијата и дигитализацијата, приказните за караконџулите можеби звучат како далечно ехо од минатото. Но, масовноста на прославата на Водици во Охрид, Скопје, Битола и секое македонско село покажува дека традицијата е жива. Овие обичаи се повеќе од суеверие; тие се дел од нашиот идентитетски код. Тие раскажуваат приказна за вечната борба помеѓу светлината и темнината, помеѓу редот и хаосот. Некрстените денови нè потсетуваат на стравовите на нашите предци од непознатото, додека Водици ни ги дава надежта и вербата во прочистувањето и новиот почеток. Приказните за караконџулите се метафора за опасностите што демнат во мракот, а Водици е триумфалниот излез кон светлината. Денес, кога стоиме покрај брегот на Охридско Езеро или Вардар на 19 јануари, ние не сме само набљудувачи на еден верски обред, туку ние сме продолжувачи на една древна нишка, учесници во истиот оној ритуал на прочистување за кој нашите предци верувале дека го држи светот во рамнотежа.

Бог се јави – навистина се јави!

М-р Никола Ристевски