Уште еден кус историски осврт кон влијанието на бугарската пропаганда во Македонија кон крајот на 19 век
- Како егзархиските училишта, младинските дружини, печатот и црковните институции ја обликуваа свеста на македонската младина, создавајќи ја категоријата македонски Бугарин во услови на османлиска толеранција, балканска пропагандна конкуренција и постојана борба меѓу локалното чувство за посебност и надворешните национални проекти
Во доцниот 19 век Македонија се претворила во вистинска лабораторија на национални идеи и културни стратегии, арена во која се судирале интересите на соседните држави и на локалното население што се обидувало да ја зачува својата самобитност. Во тој период образованието, печатот и културните институции не биле само механизми за цивилизациски напредок туку и најмоќни алатки за обликување на идентитетот. Секое училиште, секој весник и секоја културна установа носеле во себе политичка агенда, а младината станувала главниот носител на таа агенда. Повеќе историски документи и сведоштва на странски набљудувачи јасно покажуваат дека училиштата во Македонија не биле сфатени како неутрални простори за пренос на знаење. Напротив, тие биле замислени како инструменти за национално инженерство, како фабрики за создавање идентитети. Егзархиските училишта, на пример, имале задача не да ги полнат главите на македонската младина со апстрактни теориски знаења, туку да садат и култивираат чувства – национално самосознание, национална гордост и бугарски патриотизам. Оваа насоченост кон емоционално и идеолошко формирање, а не кон научно и рационално, ја покажува суштината на тогашната образовна политика. Учебниците, наставниците и програмите не биле избрани според педагошки критериуми, туку според нивната способност да пренесат национална идеја. Младите Македонци биле воспитувани да се гледаат себеси како дел од бугарската нација, а нивната иднина се замислувала како продолжение на бугарската национална кауза.
Националната пропаганда и создавањето на терминот „македонски Бугарин“
Училиштата биле бојно поле за идентитет бидејќи секоја национална пропаганда – бугарска, грчка, српска или романска – настојувала да ја вгради својата визија во умот и срцето на македонската младина. Османлиската власт, свесна за користа од поделбите, ја толерирала оваа состојба, бидејќи поделените поданици полесно можеле да бидат управувани. Така, образованието, кое во нормални услови треба да обединува и да создава културна заедница, во Македонија станувало фактор на поделба и средство за национална конкуренција. Затоа, кога зборуваме за доцниот 19 век, мора да ја разбереме Македонија како простор во кој секојдневниот живот – од училишната клупа до весникот и културната установа – бил условен со национална и политичка припадност. Образованието не било само пат кон знаење туку и пат кон национална идентификација, а младината станувала најважниот ресурс во борбата за иднината на регионот.
Ова се потврдува и од извештајот на Димитар Ризов од 1898 година, во кој се истакнува дека „основните задачи на егзархиските училишта треба да бидат: не да ги полнат главите на македонската младина со теориски знаења, туку да садат и култивираат во нив чувствата на национално самосознание, национална гордост и бугарски патриотизам“. Во такви услови младите Македонци не биле само ученици во класична смисла туку станувале носители на една поширока идеолошка мисија. Тие биле воспитувани да ја прифатат и да ја вградат во својата свест идејата за „национална општост“ со Бугарите, односно да се гледаат себеси како дел од една поголема бугарска национална заедница. Димитар Благоев забележува дека националистите–револуционери со особена радост го пречекувале секое Македонче што покажувало способност да стане агитатор, пропагатор и активен пренесувач на бугарската национална идеја. Тоа не било случајно: младината се сметала за најважниот ресурс во идната борба за национално обликување, бидејќи преку неа се гарантирале континуитет и ширење на идеологијата. Пансионите во училиштата, каде што заедно живееле Бугари и Македонци, создавале специфична средина на социјализација. Во тие заеднички простори младите се навикнувале да делат го секојдневието, да учат и да се воспитуваат во духот на заедничка припадност. Тоа било практична школа за национално инженерство: преку заеднички живот се градела свест дека Македонците и Бугарите се дел од една иста национална целина.
Весникот „Македонија“ на Петко Рачев Славејков играл клучна улога во овој процес. Тој не бил само информативен орган туку и идеолошка платформа што ја легитимирала бугарската кауза во Македонија. Преку неговите страници се ширеле идеи за национална општост, за ослободување и за културна интеграција, а младината ги примала тие пораки како дел од своето воспитување.
Учениците, инспирирани од оваа атмосфера, основале дружини што имале двојна функција. Од една страна тие се стремеле кон самообразование и личен развој – читање, дискусии, културно издигнување. Но од друга страна нивната највисока цел била јасно политичка: пропагирање на бугарската национална идеја меѓу Македонците, особено во Цариград, каде што се концентрирала значајна македонска дијаспора.
– Овие дружини претставувале мост меѓу образованието и политиката. Тие ја претворале училишната средина во лабораторија за национална пропаганда, каде што младите не само што учеле туку и се подготвувале да станат активни учесници во ширење на една конкретна национална визија. Така, македонската младина била систематски насочувана да ја прифати и да ја пренесува бугарската кауза, а терминот „македонски Бугарин“ се зацврстувал како политичко-идеолошка категорија што произлегувала од овие образовни и културни практики – велат нашите соговорници, кои се добро упатени во оваа проблематика.
Образованието како стратегија за бугарско национално обликување
Овој процес покажува дека образованието во Македонија кон крајот на 19 век не било само пат кон знаење туку пред сè пат кон национална идентификација. Младите Македонци биле воспитувани не да станат неутрални пренесувачи на култура, туку активни борци за една конкретна национална кауза, што ја претворало нивната младост во најважниот капитал на националните проекти. Оваа практика, која се развива кон крајот на 19 век, не е само едноставен образовен процес, туку длабоко осмислена стратегија за национално обликување. Таа создава нова категорија луѓе – Македонци што, преку систематско воспитување и културна насоченост, се самосвестени како Бугари и затоа се нарекуваат „македонски Бугари“. Овој термин не е плод на спонтано чувство или органска самосвест кај македонското население, туку резултат на надворешни национални проекти што настојувале да ја врзат Македонија за својата етничка и културна сфера.
Во суштина, тоа е продукт на една внимателно изградена образовна и културна политика, во која училиштата, печатот, младинските дружини и црковните институции се користеле како алатки за национална пропаганда. Учебниците, наставниците и програмите не биле избрани според нивната педагошка вредност, туку според нивната способност да пренесат бугарска национална идеја. Младите Македонци биле воспитувани да ја прифатат визијата за „национална општост“ со Бугарите, да се идентификуваат со нивната историја, култура и политичка кауза и да ја пренесуваат таа визија во своите заедници.
Димитар Спиров во своето дело „Македонија и нејзините претенденти“, објавено во 1890 година, истакнува дека интересите налагале „да бидеме тесно поврзани со бугарската влада“, како и дека „бугарската македонска маса сѐ уште немала силно народно – национално самосознание“. Оттука, Спиров препорачува дека треба да се развие „самосознанието до највисок степен кај македонскиот Бугарин, преку учебното дело и училиштата“.
Со тоа се создава мост меѓу локалниот македонски идентитет и бугарската национална кауза. Македонците, кои живееле во специфичен културен и историски контекст, биле насочувани да ја гледаат својата иднина како дел од бугарската етничка заедница. Македонија, преку оваа политика, се претставувала не како самостојна културна и национална целина туку и како составен дел од бугарската етничка сфера. Овој процес имал длабоки последици: од една страна, тој ја засилувал бугарската национална пропаганда и ја легитимирал идејата дека Македонија е „бугарска земја“; од друга страна, тој создавал тензија меѓу локалното чувство за посебност и надворешните национални проекти што се натпреварувале за влијание. Терминот „македонски Бугарин“ станувал симбол на таа тензија – симбол на луѓе што по потекло и живот биле Македонци, но по воспитување и идеологија се идентификувале како Бугари.
– Аналитички гледано, оваа категорија е сведоштво за тоа како националните идеи не секогаш произлегуваат од самата заедница, туку можат да бидат наметнати преку образовни и културни механизми. Таа покажува дека идентитетот е динамичен и често резултат на политички стратегии, а не само на природна самосвест. Во случајот со Македонија, тоа значи дека младината била воспитувана да стане носител на една надворешна национална кауза, а не на сопствена автономна визија – велат нашите соговорници.
продолжува
