Интервју со професорот Игор Јанев по повод неговиот нов филозофски пристап и нови дијалектички принципи
Метадијалектика (или метадијалектика(и)) претставува концепт на општата филозофија формулиран првенствено од професорот и научник Игор Јанев, кој открива нови дијалектички принципи покрај класичните формулирани во марксистичката и Хегеловата филозофија, проширувајќи ги оние со принципите на општата системска теорија (ГСТ).
Токму за неговите филозофско-научни согледувања професорот Јанев говори во интервјуто за „Нова Македонија“.
Во вашиот нов труд зборувате за метадијалектиката како нов филозофски пристап. Како би му ја објасниле оваа идеја со едноставни зборови на читател што нема филозофска заднина?
– Најголемото прашање во филозофијата од секогаш беше „Зошто Сè (околу нас и ние) постои?“ Од логичка гледна точка, ова прашање треба да се формулира во однос на „Ништото“ и со логиката во времетраење, бидејќи ние нема повеќе да се прашаме околу постоење на „нештото“ доколку природна состојбата е ништото! Со оглед на овој заклучок, правилното поставување на прашањето мора да ја има оваа логичка односно временско-логичка или дијалектичка форма: „Зошто Сè постои во однос на Ништо“. Анализирајќи го ова прашање забележуваме дека се работи за дијалектичката спротивставеност меѓу „Ништото“, како пол на противречноста, и на друга страна Сè, при што „Ништо“ не е логички самостоен поим, односно во себеси содржи негација на „што“. „Ни-што“. Самата логичка операција на негирањето (на нашето) сама по себе исто така не е „ништо“, т.е. нужна(та) операција за да се дефинира нештото, е различна од „Ништото“, како такво(то). Со други зборови, применувајќи ја логичката операција (противречноста и негацијата), имајќи предвид дека „Ништото“ со „Ништото“ не прави логичка релација (бидејќи самата логика бара врска меѓу елементите или половите), заклучуваме дека основната противреченост во логиката и дијалектиката е токму меѓу „Сè“ и „Ништо“, како полови на базична(та) релација. Овие два пола очигледно дијалектички се неразделни и оттаму дијалектичката логика, како логиката во времето, мора да се интегрира со општата теорија на системи, со цел да се разбере единството на оваа противреченост, која има фундаментален вид, односно релацијата која има својство на праг, односно таа не е „редуктибилна“. На овој начин, заклучуваме дека во класичната дијалектика се изоставени двете важни основни дијалектички начела (принципи): 1. „Несепарабилност“ (читај неразделност) меѓу основните полови на основната релација, а тие се „Сè“ и „Ништо“ (во единството); 2. Нередуктабилност (несведливост) на оваа основна релација, слично како на „квантен праг“ (во квантната физика), при што овој заклучок го креира новиот фундаментален принцип: дека релацијата е пофундаментална категорија од елементите или половите што се опфатени со таквата (основна) релација. Имено, применувајќи ја оваа логика во материјалниот свет, односно физиката, при поделба на елементите на која било структура, до бесконечноста, на самиот крај нема да се појави исчезнувањето на материјата, туку најмалку (во бинарниот систем на пример) една половина (од најмалиот елемент) може да исчезне во „ништото“ (со квантитет: нула), но другата (втората половина) мора да има квалитет, со определен квантитет различен од нула или „Ништото“, и на овој начин да опстане релацијата на противречноста, како однос пофундаментален од елементите или половите што се опфатени со релацијата. Имајќи го сето ова предвид, а особено новите метадијалектички принципи (двата што ги изложив погоре), можеме да заклучиме дека имаме одговор на основното филозофско прашање „Откаде Сè постои, во однос на Ништо“? Одговорот тука е во логичкото сведување на апсурд (reductio ad absurdum), бидејќи секогаш ако ја претпоставуваме како минимум претпоставка „Ништо“ (почетна хипотеза), тогаш таа како системски и дијалектички несамостојна, секогаш логички мора да биде придружена со нештото (како различно, во таа смисла спротивставено на ништото). Имено, одговорот е во негацијата на „Ништото“, кое секогаш мора да биде придружено со некое „Нешто“, а ова е Сè (што постои). Новиот дијалектички принцип што оттука можеме да го изведеме е дека движењето не постои како основен класичен принцип, како класично „континуирано“ и едноставно менување на Сè постојното, туку постои забрзување (односно промена на брзина на движење), како еднакво битен принцип за разбирањето на дијалектиката, која со новите начела станува: метадијалектика. Имено, противречноста како причина за движењето можеме да ја сведеме на интеракција со својот интензитет, односно сила (F) како основната причина за менување на состојбата или движење (при што силата во физиката се дефинира како мера на интеракција). Оттаму, во класичната физика (Исак Њутн), силата е производ на забрзување и маса на телото: F=ma.
Вие ја надградувате класичната дијалектика со идеи од општата теорија на системи. Зошто сметате дека светот денес не може целосно да се разбере без ваков системски поглед?
– Метадијалектиката и општата теорија на системи се битни за разбирањето на природните и општествените појави и во однос на класичната дијалектика имаат големи и фундаментални предности. Класичната дијалектика на Г. Хегел (теза-антитеза-синтеза) беше ограничена на принципите сврзани со развојот на „Духот“ или „Идеи“, а марксистичката класична дијалектика беше лимитирана на материјализмот (дијалектичкиот материјализам), додека новата метадијалектика не е зависна од супстратот на движењето (т.е. дали се работи за материја или за духот). Кога се работи за општествени, политички и меѓународни процеси, општата теорија на системот може многу посеопфатно да ги вклучи сите релевантни релации во своето единство со цел да не се направи стандардна или вообичаена (идеолошка) редукција или симплификација на процесите или елементите и релациите битни за објаснувањето на некоја (општествена) појава. Во меѓународните односи, покрај основните аспекти или фактори/елементи поврзани со моќ и сила на државите, метадијалектиката и општата теорија на системи мора да ги идентификуваат внатрешните политички и економски елити со нивните доминантни интереси што имаат најголемо влијание врз донесувањето одлуки во меѓународните односи. На пример, мора да се има предвид политичкиот (и економскиот) систем во „демократските држави“ со цел да се разбере дали меѓународните интереси на елитите се навистина „демократски“ или дипломатијата и надворешната политика се определени од примарно-плутократија (односно дегенериран систем каде што владее богато малцинство, наспроти декларирано „мнозинство народ“, кое само формално е дефинирано како „суверен народ“ со „моќ да носи одлуки“).
Во трудот тврдите дека „Сè“ и „Ништо“ се во неразделен однос. Како овој поглед го менува нашето секојдневно разбирање на постоењето и реалноста?
– Оваа основна релација во метадијалектиката (само и единствено) ја дефинира основната противречност што за класичната дијалектика останува непозната. Имено, дијалектиката не можеше да открие која е таа „основна противречност“! Разбирањето на реалноста метадијалектика понатаму не се сведува само на противречностите и синтезите на овие релации, туку вели дека секоја релација, како што е противречност на пример, е дефинирана со својот интензитет, од што конечно зависи дали ќе имаме позитивна или негативна синтеза или дали воопшто ќе имаме каква било синтеза. Имено, релацијата не ја опфаќа само противречноста, туку и спротивната релација, која ја дефинирам како антипротивречност (со својот посебен интензитет).
Понатаму, светот како реалност може да се перципира и во идејна форма, доколку „Ништото“ го замениме со „нула“, а „Сè“ го замениме со „1“, така што добиваме дигитален бит од типот {0,1}, познат како „компјутерски бит“ (на пример во религијата: „Збор“ од кој „Сè“ почнува, „На почеток беше збор“). Од друга страна, во науката, општата теорија на системи и метадијалектиката го менуваат нашето разбирање на процесите поврзани со движењето на историјата и тука, на пример во споредба со дијалектичкиот материјализам на К. Маркс, резултатот на историското движење не е безусловно движење кон некое поправедно (бескласно) општество, туку метадијалектички е само бесконечен процес кон остварување поправедни општествени односи, кои на крајот не мора да резултираат со конечна синтеза (пр. комунизам), ниту мора нужно да дојде до каква било „позитивната синтеза“, бидејќи противречностите никогаш нема да исчезнат. Имено, според општата теорија на системи, исходот на општествениот процес може да биде, системски, целосно спротивен на желбите или интересите на инволвираните субјекти. Само за пример, ако на еден пазар сите актери индивидуално сакаат да ги зголемат цените (со цел поголем профит), конкуренцијата системски на крајот може да резултира со намалување на цените и профитите, спротивно на очекувањата на стопанските субјекти.
Се обидувате да одговорите на едно од најстарите филозофски прашања: зошто постои нешто, а не ништо. Што е новото што вашиот пристап го носи во однос на досегашните одговори?
– Она што е ново, како што реков, се трите нови принципи на новата логика со која се менува старата структуралистичка метода што се покажа како несоодветна (пр. креирајќи „елементаристички парадокс“ со бесмислено делење елементи до бесконечност, спротивно на физичката реалност). Оваа (структуралистичка метода) се заменува со новата структурално-дијалектичка метода, базирана врз општата теорија на системот. Во овој метадијалектички системски приод, „елементот не е почетна основа на која било структура, а особено не на фундаменталната структура“. Елементот се заменува со интеракцијата односно релацијата од квантно ниво, односно таквата релација со која почетното прашање „Зошто постои нешто, а не ништо“ логички се сведува на апсурд. Имајќи предвид дека релацијата (односно интеракцијата со својата мерка дефинирана како сила) има примат во однос на „елементите“, ние логички можеме да дадеме одговор на основното прашање на филозофијата.
Понатаму, конечно, кога се работи за материјалниот свет дефиниран во природните науки, за што учевме во училиштата дека по дефиниција е составен од супстанција, енергија и физичко поле, сега основната материјалистичка дефиниција мора да ја надополниме покрај овие три елементи и со четврти елемент, односно „сила“ (дефинирана како мерка на интеракцијата, односно несводливост на интеракција), бидејќи основната интеракција (односно релација) има исто така фундаментално значење како и (претходно наведените) дефинирани три елементи на материјалниот свет.
Дали овие ваши филозофски идеи имаат практично значење – на пример, за тоа како ги разбираме кризите, конфликтите и промените во современиот свет?
– Моите филозофски идеи, како и мојата општата методологија во вид на метадијалектика, треба пред сè да бидат нова основа за дисциплина „Филозофија на историјата“ или „Општествена филозофија“. При конкретните политички анализи, општествените настани мора да се разбираат како неделиви и сеопфатни ентитети, каде што секогаш мора да се земе поширок контекст на случувања, а не само поединечни елементи, кои најчесто во практика се заемно поврзани во динамички релации.
Имено, ако на пример се осврнеме на општите промени во светот, преку мојот приод ќе разбереме дека и покрај доминацијата на „големите сили“ („триполарен“ или „двополарен свет“), меѓународниот политички систем нужно се движи кон „мултиполарен систем“, во кој силата на хегемоните со текот на времето нужно релативно (во однос на другите) се намалува. Од друга страна, ваков мултиполарен политички систем не мора нужно да биде и постабилен систем, имајќи предвид и дека секоја „голема сила“ се бори да ја задржи својата компаративна и релативна доминација во однос на другите конкуренти, односно своето место како „хегемон“ во меѓународната заедница. С.Т.
